Sep 07 2020
کاهش رشد جمعیت؛ نگرانیهای رهبر نظام و بیاعتنایی مردم کشور
ایران وایر: چهارمین سال متوالی است که رشد جمعیت کشور منفی شده و نرخ زاد و ولد به پایینترین میزان خود طی نیم قرن اخیر رسیده است.
«علی خامنهای»، رهبر جمهوری اسلامی، در ۳۰اردیبهشت۱۳۹۳ سیاستهای کلی جمعیتی را اعلام کرد که تشویق به فرزندآوری بخشی از آن بود. اما به نظر میرسد گوش مردم بدهکار توصیههای رهبر جمهوری اسلامی نبوده است.
«شاید اگر جای دیگری غیر از ایران بودم، هم ازدواج میکردم و هم بچهدار میشدم. من هم مانند خیلی از دخترهای دیگر تمایل به مادر شدن دارم. اما متاسفانه شرایط بد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی کشور طوری است که به آینده خودم نیز چندان امیدوار نیستم؛ چه برسد به بچهای که قرار است به دنیا بیاورم.»
اینها حرفهای «زهرا» است که حدود ۴۰ سال سن دارد و به عنوان عضو هیئت علمی در یکی از دانشگاههای ایران تدریس میکند.
او که به دلیل شغلش با شمار زیادی از دختران و پسران جوان سر و کار دارد، میگوید: «اغلب این جوانها وقتی اوضاع و احوال اقتصادی کشور را میبینند که روز به روز بدتر و هر سال زندگیشان سختتر از سال قبل میشود، تمایلی به ازدواج کردن و بچهدار شدن از خود نشان نمیدهند، در این میان اگر کسی هم ازدواج کند، اغلب تا جایی که امکان داشته باشد موضوع بچهدار شدن را به تاخیر میاندازد تا به قول خودشان از بحرانهای مالی چند سال اول زندگی عبور کنند و بار اقساط وامهای بانکی که برای شروع زندگی گرفتهاند، سبکتر شود.»
به گفته زهرا «این یک روی سکه است و روایت کسانی است که قصد دارند در کشور بمانند، روی دیگر سکه تعداد زیادی از دانشجویان و فارغالتحصیلان دانشگاههاست که از آینده شغلی در کشور ناامید هستند و در فکر مهاجرت به خارج از کشور به هر شکل ممکن، حتی پناهندگی و پذیرفتن انواع و اقسام ریسکهای این داستان پرماجرا هستند. به همین دلیل است که روز به روز شاهد کمتر شدن میل نسل جوان به بچهدار شدن و حتی پیشتر از آن، ازدواج کردن هستیم.»
طبق آمارهایی که «امیرحسین بانکیپور»، نماینده اصفهان در «مجلس شورای اسلامی»، اعلام کرده، با وجود ثابت بودن «جمعیت آماده به ازدواج» در شش سال گذشته، نرخ ازدواج ۴۰ درصد نسبت به پیش از سال ۱۳۹۳، کمتر شده است.
نگاهی گذرا به آمارهای جمعیت کشور نشان میدهد که در نیمه دهه ۱۳۶۰ میانگین سنی جمعیت کشور حدود ۲۲ سال بود. این عدد در سرشماری سال ۱۳۸۵ به حدود ۲۸ سال و در ۱۳۹۰ به حدود ۳۰ سال رسید.
حتی معتقدان به «روزیرسانی خدا» هم نگرانند
سال گذشته گروهی از دانشجویان که گفته میشد دانشجویان بسیجی و سایر تشکلهای مذهبی «دانشگاه صنعتی شریف» هستند، «کمپین مادران شریف» را راه انداختند. آنها هدف خود را این اعلام کردند که هر کدامشان ۱۰ فرزند به دنیا بیاورند و دیگران را با این هدف خود همراه کنند. البته این کارزار با انتقادهای زیادی از سوی کاربران شبکههای اجتماعی مواجه و دستمایه طنز خیلیها شد.
«نصیر» ۳۵ ساله است و در یک خانواده ششنفره با پدر و مادر و سه خواهر و برادر دیگرش در یکی از محلههای پایین شهر مشهد زندگی میکند. او که شغل پدر را دنبال کرده و در میدان ترهبار، میوه فروش است، میگوید: «من هم مثل خیلی از جوانهای دیگر آرزو دارم ازدواج کنم و بچهدار شوم، اما با کدام پول و سرمایه؟ با درآمد دومیلیونوپانصدهزار تومانی که من دارم، چهطور میتوانم خانه اجاره کنم و از پس مخارج بچه برآیم؟»
او حکایت بچهدار شدن یکی از دوستانش را تعریف کرده و میگوید: «از زمانی که همسرش را برای زایمان به بیمارستان برد تا وقتی به خانه آورد، حدود ۱۰ میلیون تومان هزینه کرد. این ۱۰ میلیون را از ماهها قبل پسانداز کرده بود، زیرا او هم مثل من کارگر است. او از حالا نگران ماهها و سالهای بعد است، نگران روزهایی که اجارهخانههایشان بیشتر میشود و تورم هم بالاتر میرود و هزینههای بچه هم به سایر هزینههایش افزوده میشود.»
نصیر میافزاید: «با این که دوستش یک پسر مذهبی است و اعتقاد دارد خدا روزیرسان است، اما شرایط جامعه طوری نیست که اعتقادات مذهبی هم از نگرانیهایش کم کند و باعث شود به فردای نامعلوم همین یک بچه نیندیشد و به فکر بچه دیگر بیفتد.»
سیاستهای ناکام دولت در تشویق فرزندآوری
«اسحاق جهانگیری»، معاون اول رییسجمهوری، چندی پیش از «سازمان برنامه و بودجه» خواست تا در برنامه هفتم توسعه به سیاستهای کلی جمعیت که از سوی رهبر جمهوری اسلامی ابلاغ شده است، توجه جدی داشته باشد.
دولت اقدامات بهداشتی و پزشکی را نیز در همین رابطه برای خود تعریف کرده است که از جمله آن میتوان به تلاش برای کاهش نرخ مرگومیر، مراقبتهای قبل و پس از زایمان، آموزش و مشاورههای قبل، حین و پس از ازدواج، ایجاد کلینیکهای ناباروری و پوشش بیمهای برای داروها و درمان ناباروری اشاره کرد.
اما به گفته مقامات بهداشتی کشور، اینها تنها ۲۰ درصد عوامل موثر بر فرزندآوری را شامل میشود و ۸۰ درصد بقیه به مسائل فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی جامعه بر میگردد.
«شقایق»، کارشناس جامعهشناسی، در این رابطه معتقد است: «ترس از فرزندآوری به معنی تامین معیشت، امکانات و هر آن چه مورد نیاز تربیت یک فرزند است باعث شده است تا خانوادهها عمدتا به سمت تکفرزندی و حتی بیفرزندی پیش بروند و رغبتی به تداوم زاد و ولد از خود نشان ندهند. این در حالیست که مشوقهای بچهدار شدن در ایران چندان قابل توجه نیست و نمیتواند انگیزه برای ازدواج و فرزندآوری ایجاد کند.»
او میگوید: «این مشوقها میتواند شامل معافیت یا کاهش مالیات، بیمه خانوادهها، کمکهزینه اولاد و غیره باشد که در بسیاری از کشورهایی که با کاهش نرخ موالید مواجه هستند، پرداخت میشود. برعکس در ایران مسئولان گاه حرف از پرداخت نکردن یارانه به نوزادانی که بعد از این متولد میشوند، میزنند؛ موضوعی که برای خیلی از خانوادههای کمدرآمد حائز اهمیت است.»
«تئوری توطئه» برخی مسئولان
در سیاست جمهوری اسلامی ایران، جمعیت به عنوان یکی از مولفههای مهم اقتدار تعریف شده است.
اما در موضوع کاهش نرخ موالید، مسئلهای که بیش از پیر شدن جمعیت باعث دغدغه برخی مسئولان نظام جمهوری اسلامی شده، کمتر بودن نرخ زاد و ولد در میان خانوادههای شیعه نسبت به اهل سنت است.
برخی مسئولان و کارشناسان مذهبی شیعه در رسانهها و منابر خود، این موضوع را دسیسه کشورهای دیگر، از جمله عربستان، قلمداد میکنند. آنها مدعیاند که برخی خانوادههای سنی برای افزایش جمعیت در برابر شیعیان تشویق میشوند.
«کژال » که سنی و اهل یکی از شهرهای کردنشین غرب کشور است، این موضوع را رد میکند. او که خود یک فرزند دارد، میگوید: « این موضوع هیچ ربطی به مذهب ندارد و کسی به ما توصیه نمیکند حتما پنج یا شش فرزند داشته باشیم. اما وقتی دختری در یک خانواده فقیر در سیستانوبلوچستان در ۱۳ سالگی وادار به ازدواج میشود و تمام عمرش هم در همان روستا باقی میماند و حتی تجربه معاشرت با بقیه هممذهبان خود در سایر نقاط کشور را ندارد، چهطور میتوان انتظار داشت برای خانواده خود برنامه داشته باشد و تعداد فرزندانش را خودش تعیین کند و به آینده آنها بیاندیشد؟ او معمولا همه چیز را ناشی از تقدیر و مشیت الهی میداند و تن به قضا و قدر میدهد.»
دلایل کاهش نرخ موالید و میل به بچهدار شدن از نگاه مسئولان هر چه که باشد، طبقات مختلف جامعه برای تصمیم به فرزندآوری، به نگرانیهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خود میاندیشند.