اخبار

صدای آمریکا: در روزهای نخستین حمله به گروه داعش در موصل، ایران به طور موفقیت آمیزی عراق را وادار کرد طرح حمله خود را تغییر دهد و آن شهر را به محاصره کامل در آورد؛ دخالتی که به گفته افراد آشنا با طرح، از آن زمان به بعد روند پیچ و خم دار این جنگ را شکل دهی کرد.

خبرگزاری رویترز روز چهارشنبه در گزارشی، با ذکر این مقدمه، به نقل از منابع آگاه نوشت که در استراتژی اصلی عملیات آزادسازی موصل، از نیروهای عراقی خواسته می‌شد در سه جهت در اطراف شهر و به شکل نعل اسب موضع گیری کرده و آن را محاصره کنند.

به این ترتیب راه فرار پیکارجویان داعش از سه طرف بسته می‌شد و تنها یک طرف – به سمت غرب و قلمرو داعش در کشور همسایه سوریه – باز می‌ماند. با بکارگیری این مدل، چندین شهر عراق در دو سال اخیر بازپس گرفته شد و با فراهم کردن امکان فرار داعشی‌ها، عملیات به سرعت انجام می‌شد.

اما به نوشته رویترز، تهران از فرار پیکارجویان داعش به داخل سوریه – که بشار اسد رئیس دولت مورد حمایت ایران در آن دست بالا را در جنگ داخلی پنج ساله در اختیار دارد – نگران است و خواستار شکست کامل و نابودی داعش در داخل موصل است.

به گفته منابع خبرگزاری رویترز، که هویت آنها در این گزارش فاش نشده است، ایران برای اعزام نیروهای حشد الشعبی به جبهه غربی موصل و قطع ارتباط بین موصل و رقه – دو مرکز عمده خلافت خودخوانده داعش در عراق و سوریه – به رایزنی پرداخت.

این مسیر ارتباطی اکنون از بین رفته است. برای نخستین بار در دو سال و نیم گذشته در عراق، عملیات مورد حمایت غربی‌ها برای شکست داعش، چندین هزار پیکارجوی داعش که انتخابی جز جنگیدن تا سر حد مرگ ندارند، و حدود یک میلیون از ساکنان باقی مانده در موصل که امکان فرار از از خطوط مقدم جبهه‌های جنگ را ندارند، تا این حد به مرکز شهر نزدیک نشده‌اند.

به گفته یک مقام کرد که در طرح ریزی عملیات آزادسازی موصل دخیل است، «شما اگر دشمن خود را به کنجی ببرید و راه فرار برایش نگذارید، او تا حد مرگ خواهد جنگید.» این مقام کرد که رویترز هویتش را فاش نکرده است می‌گوید «در غرب، ایده اولیه این بود که دالانی را باز بگذارند … اما حشد (الشعبی) اصرار به بستن کامل حلقه محاصره، به منظور جلوگیری از رفتن آنها (پیکارجویان داعش) به سوریه، داشت.»

جنگ موصل بزرگترین عملیات نظامی در عراق از زمان حمله آمریکا در سال ۲۰۰۳ میلادی به این طرف است. در کل، حدود ۱۰۰ هزار نفر در کنار دولت عراق می‌جنگند، که شامل نیروهای پلیس و سربازان عراقی، پیشمرگه‌های کرد اقلیم خودمختار کردستان عراق و واحدهای بسیج مردمی هستند. ائتلاف بین المللی به رهبری آمریکا نیز پشتیبانی هوایی و زمینی را برای آنها فراهم می‌آورد.

فرماندهان ارتش عراق، بارها گفته‌اند که حضور غیرنظامیان در میدان جنگ موصل، موجب پیچیده‌تر و کندتر شدن این عملیات – که حدود هفت هفته از آغاز آن می گذرد – شده است؛ چرا که انجام حملات هوایی و امکان استفاده از تسلیحات سنگین در مناطق پر جمعیت شهر را محدود کرده است.

آنها در فکر تغییراتی در استراتژی خود بودند تا غیرنظامیان راهی برای خروج از مهلکه پیدا کنند، اما این ایده را در نهایت رد کردند؛ چون از این نگران بودند که مردمی که اقدام به فرار می کنند، توسط داعش قتل عام شوند. داعش قبلا هم در موارد مشابه، به منظور جلوگیری از فرار مردم از میادین جنگ، اقدام به اعدام غیرنظامیان کرده بود. در عین حال، با باز کردن راهی برای فرار مردم، مسئولان و گروه‌های امدادرسان هم در برابر خیل عظیم آوارگان با مشکل روبرو می‌شدند.

کشتارگاه

اسناد مربوط به برنامه ریزی های سازمان های امدادرسان در پیش از آغاز عملیات موصل، که توسط رویترز رؤیت شده‌اند، نشان می‌دهد که آنها برای اسکان حدود ۹۰ هزار آواره که ممکن بود از سمت غربی موصل اقدام به فرار کنند، اردوگاه‌هایی را در منطقه تحت کنترل کردها در سوریه پیش بینی کرده بودند.

یکی از این امدادگران می‌گوید «ایران با این ایده موافقت نکرد و اصرار داشت که هیچ کریدور امنی به سمت سوریه نباید ایجاد شود.» او گفت «آنها می‌خواستند که مناطق غربی موصل کشتارگاه شود.»

حشام الهاشمی، یک تحلیلگر عراقی مسائل مربوط به داعش که پیش از عملیات موصل در جریان آن قرار گرفته بود، می گوید در طرح ابتدایی باز گذاشتن یک راه در نظر گرفته شده بود.

به گفته او «طرح اولیه به شکل نعل اسب بود، به طوری که همزمان با تهاجم اصلی از سمت شرق، به مردم و پیکارجوها اجازه می‌داد که از سمت غرب اقدام به فرار یا عقب نشینی کنند.»

حدود یک هفته قبل از آغاز عملیات، رهبر گروه شبه نظامی شیعه حزب الله لبنان، حسن نصرالله که همپیمان نزدیک ایران است، ایالات متحده را متهم کرد که می‌خواهد راه فراری را برای داعشی‌ها به سوریه فراهم کند.

او گفت «ارتش عراق و نیروهای مردمی باید (داعش) را در موصل شکست دهند؛ در غیر این صورت مجبور خواهد شد برای جنگ با این گروه تروریستی به شرق سوریه بروند.» حزب الله در سوریه هم در حمایت از بشار اسد می‌جنگند.

کریم النوری سخنگوی حشد الشعبی این موضوع که تهران پشت تصمیم برای اعزام نیروهای شیعه به غرب موصل بوده است را رد کرده و گفته «ایران اینجا هیچ نفعی ندارد. بیشتر این اظهارات تحلیل‌های واهی هستند و حقیقت ندارند.»

با این حال، کنترل مناطق غربی موصل توسط نیروهای مورد حمایت ایران منافع دیگری هم برای همپیمانان ایران دارد؛ به این ترتیب که این امکان را برای آنها فراهم می کند که با سرعت خود را به سوریه و حمایت از بشار اسد برسانند.

اگر گروه موسوم به «دولت اسلامی» در عراق و سوریه متحمل شکست شود، متحدان تهران کنترل یک منطقه هلالی شکل را به دست خواهند گرفت که از خود ایران آغاز، و با امتداد در خاورمیانه، به لبنان و سواحل مدیترانه می‌رسد.

فشار روسیه

ایران تنها کشوری نبود که اصرار بر بستن راه فرار از غرب موصل داشت. به گفته آقای هاشمی، روسیه – دیگر متحد نیرومند بشار اسد – هم خواستار مسدود شدن هر راه ممکن داعش به سمت سوریه بود. وزارت دفاع روسیه به درخواست خبرگزاری رویترز برای اظهار نظر در این مورد پاسخ فوری نداده است.

فرانسه، یکی از بزرگترین دشمنان اسد، نیز نگران بود که صدها پیکارجوی مرتبط با حملات ترویستی پاریس و بروکسل شاید از موصل فرار کنند. فرانسوی‌ها از عملیات آزادسازی موصل حمایت زمینی و هوایی می‌کنند.

یک هفته پس از آغاز عملیات، فرانسوا اولاند رئیس جمهوری فرانسه گفت در میان سیل مردمی که از موصل به بیرون می آیند، تروریست‌هایی خواهند بود که سعی خواهند کرد جلوتر رفته و خود را بخصوص به رقه برسانند.

با این حال، تا آن زمان در طرح اولیه عملیات مسدود شدن غرب موصل مطرح نشده بود. تا این که حیدر العبادی در ماه اکتبر با اعزام شبه نظامیان حشد الشعبی به جبهه غربی موصل موافقت کرد.

رویترز به نقل از هاشمی می‌نویسد «دولت با درخواست ایران موافقت کرد، با این تصور که خیلی زمان می‌برد تا حشد الشعبی خود را به مسیر منتهی به سوریه برساند، و تا آن زمان راه فرار باز خواهد ماند و عملیات هم طبق برنامه به پیش خواهد رفت.»

تحرکات حشد الشعبی برای قطع مسیر ارتباطی داعش در غرب موصل، روز ۲۸ اکتبر، یعنی ۱۱ روز بعد از شروع عملیات موصل، آغاز شد. این شبه نظامیان شیعه پیشرفت سریعی برای ترک پایگاه خود در جنوب موصل و رسیدن به مواضع تعیین شده در غرب داشتند.

به گفته هاشمی، العبادی از این که دید نیروهای حشد الشعبی خود را در عرض چند روز به آنجا رساندند، شگفت‌زده شده بود. «جنگ از آن به شکل دیگری به خود گرفت، دیگر امکان ارسال غذا و سوخت به موصل و پیکارجویان داعش که باید تا آخر بجنگند، وجود ندارد.»

سنگر عراق

زمانی که شبه نظامیان شیعه عراق پیشروی در غرب موصل را آغاز کردند، ابوبکر البغدادی رهبر داعش به پیروانش گفت هیچ عقب نشینی از موصل – که او تابستان دو سال پیش خلافت خودخوانده خود را در آن شهر اعلام کرد – در کار نیست.

بغدادی در یک پیام از پیش ضبط شده رادیویی که پنج روز پس از اعلام شبه نظامیان شیعه در مسدود کردن تنها راه ارتباطی غرب موصل گفت، آنهایی که می‌خواهند فرار کنند باید «بدانند ارزش ماندن با افتخار در سرزمین‌های خود، هزار بار بهتر از بهای عقب نشینی با ننگ و شرم‌ساری است.»

به گفته سربازان عراقی، از آن به بعد بود که پیکارجویان او صدها حمله انتحاری با استفاده از خودروهای بمب‌گذاری شده و نقل و انتقال مهمات از طریق شبکه تونلی زیر شهر و استفاده از تک‌تیراندازان را پیگیری، و در عین حال از غیرنظامیان به عنوان سپر انسانی استفاده کردند.

یک افسر ارشد آمریکایی در ائتلاف بین المللی که از این عملیات حمایت کرده است می‌گوید که آغاز جنگ در مناطقی که غیرنظامیان حضور دارند همواره مشکل بوده است، اما دولت بغداد در بهترین شرایط برای تصمیم گیری در مورد استراتژی خود قرار داشت.

سرتیپ اسکات اِفلنت، معاون فرماندهی کل ائتلاف، به خبرگزاری رویترز گفت که «آنها (تجربه) ۱۵ سال جنگ را دارند … و من افراد دیگری با شایستگی بیشتر برای اتخاذ چنین تصمیمی سراغ ندارم و به همین دلیل است که ما به عنوان ائتلاف از تصمیم دولت عراق حمایت کردیم.»

به گفته او «باز کردن و بستن آن کریدور، چه در فرض و چه در عمل، تغییر اساسی در طرح حمله ایجاد نمی‌کرد … این موضوع نحوه پیگیری جنگ را تغییر داد، اما لزوما به این معنا نیست که آن را ساده تر یا دشوارتر کرد.»

اما مقام کردی که رویترز هعویت او را فاش نکرده است، نظر متفاوتی دارد و معتقد است جنگ موصل الان «دشوارتر» شده است می‌تواند به یک محاصره طولانی مدت مشابه آنچه در سوریه می بینیم، تبدیل شود. به عقیده او این طرح می تواند «موصل را تبدیل به حلب» کند.

نفیسه کوهنورد بی‌بی‌سی، اربیل

در کافه‌اى در یکى از شهرک‌هاى مدرن اربیل نشسته‌ایم. دور و برمان پر است ازجوانانى که تخته نرد بازى مى‌کنند و قلیان مى‌کشند. گهگاه هم صداى قهقه‌هایشان بالا مى‌رود. اینجا که بنشینید نمى‌توانید باور کنید که کمى دورتر، جایى حدود یک ساعت ازاربیل با ماشین، جنگى تمام عیار جریان دارد. هزاران نفر در حال فرارند و ده‌ها نفر هر روز جانشان را ازدست مى‌دهند. اما کسى که روبروى من نشسته و هر چند دقیقه نگران به تلفنش نگاه مى‌کند تا عمق وجودش جنگ را مى‌فهمد و حس مى‌کند.

هدیل را دو سال پیش همین‌‍جا در هتلى در اربیل شناختم که غالب کارکنانش از مناطق اطراف موصل گریخته بودند. خود او اما از شهر موصل است. آنجا در خانواده‌اى متوسط وتحصیل‌کرده بدنیا آمده، درس خوانده و بزرگ شده است. در دانشگاه موصل که دومین دانشگاه بزرگ عراق به حساب مى‌آمد و حالا بخش بزرگى از آن با بمباران‌ها از بین رفته، در رشته زبان انگلیسى تحصیل کرده و قصد داشته براى رفتن به اروپا یا آمریکا اقدام کند که اتفاقات شهر زندگى‌اش را زیر و رو کرده. هدیل شاهد وقایعى بوده که از زمان سقوط صدام و حضور آمریکایی‌ها تا ظهور داعش در شهرشان رخ داده.

ویدیوى کوتاهى را که در آخرین لحظات فرار از موصل به اربیل با تلفن همراهش گرفته نشانم مى‌دهد و مى‌گوید آن لحظه‌ها را درست مثل دیروز دقیقه به دقیقه به یاد دارد. در جایى از یک طرف داعشی‌ها تعقیب‌شان مى‌کردند و از طرفى در ایست بازرسى خازز نزدیک اربیل پیشمرگان به خیلى از آنها اجازه ورود به منطقه کردستان عراق را نمى‌دادند.

خود من هم آن صحنه‌ها را به یاد دارم. براى پوشش سقوط موصل به دست داعش آنجا بودم. گرماى شدید هوا و گرد و غبار از یک طرف و شوک آنچه در جریان بود از طرف دیگر وضع را سخت‌ترکرده بود و امکان کمترین امدادرسانى‌ها راهم تقریبا ناممکن. آن موقع از یکى از پیشمرگانى که در ایست بازرسى ایستاده بود دلیل این کار را پرسیدم جواب شنیدم که “هنوز نمى‌دانیم کى به کى است و ممکن است امنیت خودمان را به خطر بیاندازند.”

از همان موقع تا به امروز ورود عرب‌هاى عراقى به کردستان عراق محدودتر و محدودتر شده است.

براى هدیل آن لحظه‌ها به گفته خودش مفهوم واقعى تحقیر و از اینجا رانده و ازآنجا مانده شدن بود.

هرچند مى‌گوید که مى‌توانست درک کند چرا کسى با آغوش باز از آنها استقبال نمى‌کرد. “ما از نگاه آنها همدست داعش بودیم. به هر حال این واقعیتى است که داعشی‌ها از مدتها قبل از شروع فرار دسته جمعى مردم از موصل، در شهر بودند.”
Image copyright Getty
Image caption فرار خانواده‌ای از نبرد موصل در عراق

موصل از زمان سقوط صدام به یکى ازمراکز فعالیت گروه‌هاى تندرو بدل شد که تنها هربار نامشان تغییر کرد. در نهایت ازاوایل ژوئن ٢٠١٤ هم سر و کله داعشی‌ها در موصل پیدا شد. گروهى که بسیارى از بازماندگان حزب بعث و بخصوص فرماندهان ارتش صدام به آن پیوستند. غالب آنها البته از قبل با گروههای تندرو همکارى مى‌کردند. درست از زمانی که آمریکایی‌ها ارتش عراق را منحل کردند و یک شبه بسیارى از ارتشی‌ها کار و مقام خود را برباد رفته دیدند و بخشی‌شان جذب گروه‌هاى تندرو شدند که بعدها با دولت مرکزى هم بناى جنگ گذاشتند، همین موصل را در چشم بغداد نیز به نوعى به دشمن بدل کرد. به گفته هدیل در اولین روزها از بلندگوها سخنرانی‌های عزت ابراهیم دورى معاون اول سابق صدام و “رهبر کنونى” حزب بعث عراق را پخش مى‌کردند همراه با شعار آزادى و احترام براى ساکنان موصل که از فشار و تبعیض ارتش و دولت مرکزى به تنگ آمده بودند.

هدیل مى‌گوید وضعیت چنان سخت شده بود که خیلى‌ها براى خلاص شدن از تحقیر روزانه حتى راضى به همکارى با شیطان بودند. “از همه چیز محروم شده بودیم. اواخر، روزها در صف بنزین مى‌ماندیم چون بنزین براى موصلی‌ها جیره بندى شده بود. در ایست بازرسی‌ها ارتش با مردم بدرفتارى مى‌کرد و انگار ما شهروند درجه دو بودیم. همین خیلى‌ها را تشویق مى‌کرد که به گروه‌هاى تندرو بپیوندند. شرایطى که باعث شد مردم اول با روى گشاده داعش را بپذیرند.”

اما این، همه دلیل رضایت مردم در اوایل حضور داعش در موصل نبود. هدیل اینطورتعریف مى‌کند “روزى که آنها آمدند رفتارشان با مردم بسیار مهربانانه بود. به هیچ وجه چیزى ممنوع نبود. زندگى عادى در جریان بود. مردم تا دم صبح در کوچه و بازار بودند، سیگار و قلیان ممنوع نشده بود. کافه‌ها ممنوع نشده بود. داعشی‌ها با پخش اعلامیه به مردم پیام مى‌دادند که آنها را از شر ارتش و دولت رها خواهند کرد.”
Image copyright AFP
Image caption داعش حالا در تمام محله‌های موصل نفوذ کرده است

پیامى که ظاهرا در شرایط آن روز موصل بسیار اغوا کننده به نظر مى‌آمد. اما دیرى نگذشت که چهره مهربانانه داعش در موصل تغییر کرد. ممنوعیت‌ها و مجازات‌ها دو هفته بعد از قدرت گرفتن گروه آغاز شد و به تبع آن واهمه بخشى از ساکنان شهر از جمله خود هدیل و خواهرش. او روى نقشه محله‌شان را نشانم مى‌دهد که گویا منطقه امن بوده با ساکنان مسیحى و مسلمان که اوایل هنوز داعشی‌ها چندان در آن محله‌ها خودرا در آن نشان نداده بودند و بیشتر در محله‌هایى مى‌گشتند که هدیل آنها را محلات سمت راست شهرمى‌خواند. محلاتى که به سمت مرز سوریه. اما شب سیزدهم ژوئن ٢٠١٤،کاروان‌هاى داعش شروع به گشت گسترده‌اى در نقاط دیگر شهر کردند و آن نقطه‌اى بود که هدیل و همراه خانواده خواهرش تصمیم به ترک شهر گرفتند. برادرشان اما از میانه راه برگشته بود. “برادرم به اجبار ما با خانواده‌اش ما را همراهى کرد اما با دیدن وضعیت ایست بازرسی‌هاى نزدیک اربیل تصمیمش عوض و گفت ظاهرا همه جا با ما با خفت رفتار مى‌شود. ما برمى‌گردیم.” هدیل اما اضافه مى‌کند که برادرش همچنان خیلى هم باورش نشده بود که وضع موصل بدتر خواهد شد.

او مى‌گوید: “براى خیلى از مردم از جمله برادر من باورکردنى نبود که چیزی بدتر از وضع آن موقع هم مى‌تواند پیش بیاید. چیزى بدتر از ارتش و دولت آن دوره.”

وقتى هم که خشونت داعشی‌ها در شهر شروع شد دیگر براى خروج از موصل دیر شده بود. از آن پس هر کس که مى‌خواست شهر را ترک کند باید سند خانه‌اش را وثیقه مى‌گذاشت و یکى از اعضاى خانواده در داخل را هم به عنوان کفیل یا به عبارتى گروگان معرفى مى‌کرد. بازنگشتن به شهر مساوى بود با مصادره اموال و شکنجه یا حتى مرگ کفیل. با همه اینها برادر هدیل چند بار تلاش کرده که از شهر بیرون بیاید حتى به ازاى پرداخت پول به قاچاقچیانى که خود از اعضاى داعش‌اند اما هربار با در بسته مواجه شده است.

حالا بیش از دو سال است که خواهرها و برادر همدیگر را ندیده‌اند.
اگر خانه همسایه بمباران شود

این روزها دل تو دل هدیل نیست. برادرش با پیامک به او اطلاع داده که مى‌تواند از بالاى پشت بام ارتش را ببیند. تماس تلفنى با داخل شهر تقریبا ناممکن و به حد مرگ خطرناک است. همین باعث شده که برادر به ندرت به خواهرانش خبر دهد که آنجا چه مى‌گذرد. از هدیل مى‌پرسم در این مدت چطور با هم در تماس بوده‌اند: “داشتن تلفن یعنى مرگ. برادرم هر بار براى صحبت با ما کارت تلفن را در داخل گوشى مى‌گذارد و مى‌رود طبقه بالاى خانه که کمى آنتن دارد و با صداى بسیار آهسته‌اى با ما حرف مى‌زند. گاهى ما اصلامتوجه نمى‌شویم چه مى‌گوید. مساله این است که معلوم نیست چه موقع برای ‌گشتن خانه مى‌آیند. براى ما همین که مى‌فهمیم او و خانواده‌اش زنده‌اند غنیمت است.”

ظاهرا هر قدر حلقه محاصره داعشی‌ها درشهر تنگ‌تر مى‌شود آنها دست به رفتارهاى خشن‌تر مى‌زنند. در چند روز گذشته خبرهاى متعددى از افزایش اعدام‌ها درگوشه و کنار شهر به گوش مى‌رسد. غالب آنها جوانانى که به اتهام همکارى با ارتشی‌های نیروهاى ائتلاف اعدام مى‌شوند و البته در مناطقى هم ظاهرا درگیری‌هایى بین قبایل سنى و نیروهاى داعش رخ داده است که ارتش از آنها به عنوان مقاومت داخلى نام مى‌برد. از نگاه هدیل اما داستان فرق دارد. او مى‌گوید خیلی‌ها که اول با داعش همکارى کردند حتى همان اعضاى حزب بعث به مرور دیدند که نه منافع‌شان تامین مى‌شود و نه اینها آنى بودند که انتظارشان را داشتند.

در این‌باره من با تعدادى از فرماندهان ارتش هم صحبت کردم. ژنرال عباس جبورى یکى از فرماندهان ارشد نیروهاى واکنش سریع عراق که حالا بعد از پس گرفتن حمام علیل نیروهایش را به نزدیکى فرودگاه موصل در جنوب شهر منتقل کرده تایید مى‌کند که حتى از مدتها قبل ارتش از تغییر نظر این گروه‌ها مطلع شده بود و با بعضى از آنها ارتباط برقرار کرده بود که زمان حمله شاید بتوانند از داخل کمک کنند هر چند هنوز دیوار بى‌اعتمادى بین آنها مانده است.

با این حال اکنون ارتش از طریق افراد محلى تقریبا مى‌داند که در چه مناطقى ممکن است ساکنانش با داعش باشند یا نه و درکدام مناطق با تعداد بیشترى داعشى مواجه خواهند شد. چیزى که خیال هدیل را از بعضى جهات آسوده کرده و وقتى از او مى‌پرسم آیا نگران نیست که برادرش به خاطر ماندن در موصل متهم به همکارى با داعش شود مى‌گوید” نه، مى‌دانیم که کسانى محله به محله در حال تحقیق بودند و اطلاعات زیادى درباره کسانى که باداعش همدستى کرده‌اند دارند. مهم اینکه داعشی‌ها در واقع کسى را مجبور به همکارى نکردند. اجبار براى قوانین‌شان بود اما نه براى پیوستن به آنها. برادر من از وقتى آنها آمدند شغل ادارى‌اش را رها کرد و خانه‌نشین شد.”
Image copyright Reuters

نگرانى غیرنظامیان مانده در شهر اما تنها داعش نیست. با شدت گرفتن نبرد در داخل شهر بمباران‌هاى نیروهاى ائتلاف هم بیشتر و بیشتر مى‌شود. جنگ موصل شبیه هیچ یک از نبردهایى که تاکنون علیه داعش در جریان بوده نیست. در جاهایى مثل سنجار و کوبانى تقریبا همه غیرنظامیانش قبل از آغاز عملیات گریخته بودند وهواپیماها مى‌توانستند روزى ده‌ها بار شهر و مواضع دشمن را بمباران کنند. چیزى که امکان مقاومت را از داعش گرفت و راه را با سرعت بیشترى براى نیروهاى زمینى باز کرد. در فلوجه هم که همین چند ماه پیش پس گرفته شد، با عقب نشینى یکباره و غیر منتظره نیروهاى داعش از ایست بازرسى‌ها راه براى خروج غیرنظامی‌ها هموار شد و گره از کار پیشروى ارتش داخل شهر باز.

داعشی‌ها در موصل اما با علم بر اینکه تا جاى ممکن مناطقى که غیرنظامیان در آن هستند از بمباران محفوظ مى‌مانند، حالا بیشتر وارد محله‌هایى شده‌اند که قبلا نبودند. برادر هدیل در پیامکى نوشته که به تازگى خانه روبه‌رویه‌شان با خاک یکسان شده و چندین داعشى که ظاهرا در آن جلسه داشتند، کشته شده‌اند، اما در ادامه گفته “دیگرنمى‌دانم در راست و چپ خانه‌مان چه کسانى هستند. تا جاى ممکن بیرون نمی‌روم و در خانه آرد و آب ذخیره کردیم. اما نگرانم اگر خانه کنارى داعش باشد و بمباران شود ما هم بمیریم.”

در این لحظه که این مطلب را تمام مى‌کنم، شنبه دوازده نوامبر، از برادر هدیل خبر رسیده که با ورود ارتش به محله قادسیه حالا نیروهاى عراقى تنها چند کوچه با خانه آنها فاصله دارند. هدیل مى‌گوید هم نگران است و هم خیلى خوشحال که بالاخره شهرش دارد از یک کابوس بزرگ رها مى‌شود. با همه اینها وقتى مى‌پرسم آیا به فکر برگشتن به خانه هستى یا نه؟ مى‌گوید: “نه هرگز. براى اینکه این تنها شهر نبود که با داعش و حالا با جنگ ویران شد. اعتماد ما به همدیگر، به هموطن و همشهرى هم از بین رفت. خیلی‌ها که مى‌شناختیم حتى تعدادى از دکترهاى تحصیل کرده شهر با داعش همدست شدند. چطور به شهرى برگردم که دیگر کسى را در آن واقعا نمى‌شناسم.”

رادیوفردا: سازمان عفو بین‌الملل می‌گوید نیروهای مسلح دولت عراق، در جریان عملیات موصل، به «اعدام خودسرانه» و شکنجه شماری از غیرنظامیان مظنون به همکاری با «حکومت اسلامی» اقدام کرده‌اند.

این سازمان مدافع حقوق بشر خواستار تحقیقات در مورد این موضوع شده و این اتهام را مطرح کرده‌ که در جریان نبردها «جنایت جنگی» رخ داده‌است.

گزارش سازمان عفو بین‌الملل ۲۰ آبان ماه منتشر شده؛ در آن از جمله گفته شده «مردانی که یونیفورم پلیس فدرال عراق را بر تن داشتند، در کمال خونسردی، دست به قتل‌های غیرقانونی ساکنان برخی از روستاهای جنوب موصل زده‌اند».

عملیات برای بازپس‌گیری موصل ۲۶ مهر ماه آغاز شد. دولت بغداد گفته بود نیروهای مسلح ارتش و پلیس فدرال، در جریان ورود به شهر برای کنترل آن حضور خواهند داشت. پیش‌مرگه‌های کرد در این عملیات حضور دارند، ائتلاف به رهبری آمریکا از آن حمایت هوایی می‌کند و شبه‌نظامیان شیعه نیز به نبردها اعزام شده‌اند.

سازمان عفو بین‌الملل در گزارش تازه خود، نیروهای مسلح دولت عراق را متهم کرده که در مورادی دست به شکنجه مظنونین، پیش از آن‌که آن‌ها را بکشند، زده‌اند. در یک مورد از موارد اشاره‌شده در گزارش «عفو بین‌الملل» گفته شده این نیروها گروهی از مردان را با کابل و قنداق تفنگ زده‌اند و سپس با شلیک گلوله آن‌ها را کشته‌اند.

گفته شده افرادی که شکنجه و/یا کشته شده‌اند، مظنون به عضویت یا همکاری با گروه موسوم به «حکومت اسلامی» بودند.

این سازمان مدافع حقوق بشر از مقام‌های بغداد خواسته است تا تحقیقاتی مستقل در مورد این شواهد انجام دهند؛ شواهدی که به گفته «عفو بین‌الملل» می‌تواند نمونه‌هایی از «جنایت جنگی» باشد.

گزارش روز چهارشنبه، نخستین مورد از این دست از سوی یک گروه عمده ناظر و مدافع حقوق بشر، با محوریت رخدادهای پیرامونی عملیات بازپس‌گیری موصل، به شمار می‌رود.

سازمان عفو بین‌الملل سه هفته پیش، در آستانه آغاز عملیات موصل، در بیانیه‌ای خواسته بود تا تمام تلاش‌های دولت عراق و متحدان آن، پیش از هرچیز متمرکز بر حفظ امنیت و سلامت غیرنظامیان و جلوگیری از «حملات احتمالی انتقام‌جویانه» در موصل و اطراف آن باشد.

دولت عراق هنوز به گزارش تازه این سازمان واکنشی نشان نداده‌است، اما حیدر عبادی، نخست‌وزیر آن کشور، پیش از این تعهد داده بود که نیروهای تحت امر او از غیرنظامیان در جریان نبرد موصل حفاظت خواهند کرد.

دویچه‌وله: دولت و پارلمان عراق به استقرار نیروهای ترکیه در خاک این کشور معترضند. بر خلاف آن کردها و سنی​‌های عراق با این حضور موافقند. این اختلافات در آستانه آزادسازی شهر موصل از دست داعش شدت یافته است.

بینالی ییلدیریم، نخست وزیر ترکیه می​‌گوید، هدف حضور سربازان ترک در خاک عراق مبارزه با داعش و “مقابله با تغییر ترکیب جمعیتی” در عراق است. ترکیه پنهان نمی​کند که نیروهای ارتش این کشور در آزادسازی موصل شرکت خواهند کرد. مقامات ترکیه هشدار می​دهند که در عملیات آزادسازی موصل نباید نیروهای وابسته به “حزب کارگران کردستان” (پ‌ک‌ک) و شبه‌نظامیان شیعه‌ی “حشد الشعبی” شرکت کنند و اجازه نخواهند داد موصل به حلب دوم تبدیل شود.

مولود چاووش‌اوغلو، وزیر امور خارجه ترکیه می‌​گوید: «مشارکت شبه‌نظامیان شیعه‌ی حشد الشعبی در عملیات آزادسازی موصل و استقرار آنها در این شهر نمی‌تواند صلح و آرامش را به ارمغان بیاورد و سنی‌های موصل مجبور به انتخاب یکی از دو گروه خطرناک داعش یا حشد الشعبی نیستند».

رسانه‌​های ترکیه و محافل سیاسی این کشور تفاوتی بین گروه تروریستی “دولت اسلامی” (داعش) و شبه‌نظامیان “حشد الشعبی” قائل نیستند. خبرگزاری آناتولی ترکیه می‌​نویسد: «شبه‌نظامیان شیعی خانه​‌های مردم سنی این منطقه را آتش زده و آنها را آواره کرده‌اند».

هماهنگی اقلیم کردستان و سنی​‌مذهب‌های عراق با ترکیه

برخی کارشناسان منطقه از جمله سارو قادر، مدیر”انستیوی پیشرفت و توسعه اجتماعی در اقلیم کردستان” معتقدند که بین نیروهای پیشمرگه حکومت خودمختار کردستان عراق، جناح‌های سنی‌​مذهب این کشور و ارتش ترکیه هماهنگی وجود دارد. سارو قادر در گفت‌وگو با دویچه وله تصریح می‌کند که هیچ‌گونه اختلافی بین ترکیه، اقلیم کردستان عراق و سنی‌مذ​هب‌های عراق بر سر آزادسازی موصل از دست “دولت اسلامی” (داعش سابق) وجود ندارد. او اضافه می‌​کند: «اعتراض دولت شیعه عراق به حضور نیروهای ترکیه در پایگاه بعشیقه پدیده تازه‌​ای است، زیرا ترکیه به درخواست وزیر جنگ سابق عراق وارد این کشور شده است. دولت و پارلمان عراق تحت فشار جمهوری اسلامی ایران نیروهای ترکیه را اشغالگر خوانده است».

مدیر “انستیوی پیشرفت و توسعه اجتماعی در اقلیم کردستان” تاکید می​‌کند که مواضع ترکیه بعد از کودتای نافرجام به کشورهای عرب سنی‌مذهب منطقه و عربستان نزدیک شده است؛ این مسئله “ایران را وادار کرده که عراق را بر ضد ترکیه تحریک کند”.

“دولت شیعه عراق یک مستعمره ایرانی است”

این کارشناس در ادامه خاطرنشان می​‌کند که اقلیم کردستان عراق هفته پیش اعلام کرد که موافق حضور ترکیه در منطقه است، چون دیدگاه ترکیه و حکومت اقلیم کردستان درباره اتفاقاتی که می‌​افتد و درباره “حشد الشعبی” یکی است؛ نباید فراموش کرد که در منطقه موصل شهرهای ترکمن‌نشین عراق هم هستند و خود رهبران سنی‌مذهب موصل هم با ترکیه در ارتباطند؛ مسعود بارزانی هم بارها گفته است که تا وقتی که برای آینده موصل راه حلی پیدا نشود، نباید به این شهر حمله شود.

سارو قادر در ادامه تاکید می‌کند: «دولت شیعه عراق یک مستعمره ایرانی است و سیاست​‌های آن ارتباطی با استقلال و میهن‌​پرستی و غیره ندارد. این دولت مذهبی است و شبه‌نظامیان حشد الشعبی همان برخوردی را که داعش با سنی​‌ها کرده تکرار کرده‌اند و این بسیار خطرناک است. مردم سنی منطقه به شدت از حشد الشعبی نفرت دارند و آنها فقط برای قلع و قمع کردن سنی​‌ها و برای تخریب اماکن اهل سنت می‌​آیند. اگر ترکیه هم از سنی​‌ها دفاع نکند حکومت اقلیم کردستان حضور حشد الشعبی را به آسانی نخواهد پذیرفت».

به عقیده این کارشناس، در آزادسازی موصل نیروهای زمینی تعیین‌کننده خواهند بود: «این نیروها پیشمرگه‌​های اقلیم کردستان، نیروهای آمریکایی و ارتش ترکیه هستند. ایران و عراق نیرویی در منطقه موصل ندارند و نمی​‌توانند به موصل نزدیک شوند. عراق نمی​‌تواند حشد الشعبی را وارد این منطقه بکند چون نیروهای تعیین‌کننده در این منطقه دولت عراق نیست».

دولت مرکزی در عراق قدرتی ندارد

نوری یشیل یورت، کارشناس سیاسی امور خاورمیانه از دانشگاه آنکارا هم به دویچه وله می​‌گوید: «حضور سربازان ترکیه در خاک عراق دو دلیل عمده دارد. اول اینکه موصل در دست داعش است و برای درآوردن این کلان شهر از چنگ داعش نیروهای مخالف از جمله ترکیه آماده حمله می​‌شوند. هدف ترکیه عدم تغییر ترکیب کنونی جمعیت این منطقه است که از ترکمن​‌ها و عرب‌های سنی تشکیل شده است. دلیل دوم از منظر ژئوپلیتیک است که ترکیه با وحدت نیروهای مستقر در قندیل و عناصر پ ی د [حزب اتحاد دمکراتیک (سوریه)] و نیروهای پ‌ک‌ک حاضر در سنجار مخالفت می​‌کند. ترکیه قصد دارد با اتحاد نیروهای وابسته به پ‌ک‌ک مبارزه کند».

این کارشناس در ادامه می​‌گوید: «سربازان ترک به درخواست حکومت مرکزی و اقلیم کردستان وارد عراق شده است. اکنون عناصر تشکیل‌دهنده حکومت عراق تغییر کرده و با حضور این سربازان مخالفت می​‌کنند. در عراق دولت مركزی نمی‌تواند اقتدار خود را در سراسر کشور اعمال كند و پیامدهای منفی آن دامان ترکیه را هم گرفته است، بنابراین برخی عناصری به حاکمیت آمده‌​اند که از این خلاء قدرت سوء استفاده می​‌کنند و با حضور ترکیه در خاک عراق مخالفت می​‌ورزند. بر خلاف آن حکومت اقلیم کردستان با حضور ارتش ترکیه موافقت می​‌کند، سنی​‌های عراق هم همچنین».

این کارشناس در ادامه صحبت های خود تصریح می​‌کند: «ایران با حضور دولت ترکیه در عراق به شدت مخالف است ولی ایران دولت سوم است و این مسئله فقط به حکومت عراق و حکومت اقلیم کردستان بستگی دارد. در قیاس با ترکیه حضور ایران در عراق واقعا غیرشفاف است».

یشیل یورت، کارشناس دانشگاه آنکارا تاکید می​‌کند که سیاست رسمی دولت ترکیه تقسیم عراق به مناطق سنی، شیعی یا کردی نیست و ترکیه از این سیاست حمایت نمی​‌کند. اما ترکیه حتی در مرحله پساداعش هم از سنی​‌ها پشتیبانی خواهد کرد.

رادیوفردا: داعش که اخیرا خود را حکومت اسلامی و رهبرش را خلیفه مسلمانان جهان نامیده، کنترل خود بر موصل، دومین شهر عراق مستحکمتر کرده است. این گروه از زمان تصرف شهر موصل با اجرای سختگیرانه قوانین شریعت مسیحیان را وادار به پذیرش اسلام و یا ترک شهر کرده است.

سایت «وایر» در گزارشی می‌نویسد برای اولین بار پس از ۱۸۰۰ سال، عشای ربانی در آخرین یکشنبه ماه ژوئن در کلیسای شهر موصل برگزار نشد و زنگ کلیسای شهر به صدا درنیامد.

از روز دهم ژوئن که موصل به تصرف شبه نظامیان داعش درآمد مسیحیان برای حفظ جانشان از شهر فرار کردند.

سایت «دیلی بیست» با انتشار گزارشی از موصل در آن زمان نوشته بود: «روز جمعه ظهر آخرین مهلت مسیحیان برای پذیرش شرایط داعش بود: گرویدن به اسلام، پرداخت جزیه، ترک شهر موصل و یا مرگ. اما درست یک روز مانده به سر رسیدن این مهلت، جزیه از گزینه‌های داعش برداشته شد. فرمان دولت اسلامی عراق و شام برای مسیحیان خیلی خلاصه بود: «گرویدن به اسلام، ترک شهر یا مرگ.»

بنا به گزارش‌ها، هفته گذشته ۱۵ هزار خانواده از مسیحییان موصل از مرز مناطق تحت کنترل داعش عبور کردند و در اولین جمعه پس از این مهلت، داعش کلیسای شهر موصل را که ۱۸۰۰ سال قدمت داشت به آتش کشید.

حمله ماه گذشته داعش و تصرف ناگهانی موصل دنیا را متعجب کرد. با کنترل موصل بخش‌های عمده‌ای از شمال و غرب عراق به دست داعش افتاد.

بنا به گزارش خبرگزاری رویترز جنگجویان داعش با ایجاد وحشت روانی و کاربرد خشونت شدید توانستند مردم این نواحی را مرعوب کنند. رویترز در گزارشی از شهرک العلم تکریت می‌نویسد پس از اینکه حمله به این شهر با ۱۳ روز مقاومت مسلحانه ساکنان آن روبرو شد، داعش اعضای سی خانواده را به گروگان گرفت و در پیامی کوتاه به مقامات و افراد شناخته شده شهرک نوشت «اگر شهرک را واگذار نکنید می‌دانید چه بلایی سر این افراد می‌آید.»

بنا به گزارش‌ها در چند هفته پس از تصرف شهرک العلم تکریت در استان صلاح‌الدین شب‌ها فقط چند شبه نظامی مسلح در شهر گشت می‌زنند. داعش با ایجاد رعب و وحشت شهر را به راحتی دراختیار خود گرفته است.

کنترل موصل و مناطق شمالی و غربی عراق، موقیعت داعش را بشدت تقویت کرد. شمار نیروهای داعش که هدف آن تصرف بغداد است، از آن زمان تا به حال از چند هزار به ۲۰ هزار نفر رسیده است.