اخبار

بی‌بی‌سی: بریتانیا، فرانسه و آلمان روند فعال‌سازی مکانیسم ماشه برای بازگرداندن خودکار تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران را آغاز کرده‌اند. اقدامی که عباس عراقچی، وزیرخارجه ایران آن را محکوم و غیرقانونی خوانده است.

این سه کشور اروپایی که از امضاکنندگان «برنامه جامع اقدام مشترک» موسوم به برجام هستند، روز پنجشنبه با ارسال نامه‌ای به شورای امنیت سازمان ملل روند فعال سازی مکانیسم ماشه را آغاز کردند.

بریتانیا، فرانسه و آلمان پنجشنبه – ۶ شهریور/۲۹ اوت – در بیانیه‌ای مشترک دلایلی را برای توجیه اقدامشان در خصوص فعال‌سازی مکانیسم ماشه عنوان کرده‌اند.

این کشورها به سیر تاریخی پرونده هسته‌ای ایران اشاره کرده و با بر شمردن موارد و نمونه‌هایی، جمهوری اسلامی را به نقض «آشکار و عمدی» برجام متهم کردند؛ از جمله این موارد، «زیرپا گذاشتن محدودیت‌های تعیین شده در برجام در زمینه غنی‌سازی‌، آب سنگین، سانتریفوژها و محدودیت دسترسی آژانس بین‌المللی انرژی برای نظارت» بر فعالیت‌های هسته‌ای ایران عنوان شده است.

وزارت خارجه ایران هم در بیانیه‌ای اقدام بریتانیا، فرانسه و آلمان را به عنوان «تلاشی غیرقانونی و ناموجه برای بازگرداندن قطعنامه‌های لغو‌شده» محکوم کرده و این سه کشور را به «تحریف زنجیره رویدادها» متهم کرده است.

در این بیانیه آمده است که «فارغ از همه بحث‌های حقوقی و سیاسی مربوط به سوابق موضوع، سوءاستفاده از سازوکار مذکور در شرایطی که تاسیسات هسته‌ای ایران در اثر حمله غیرقانونی یک عضو سابق برجام شدیدا آسیب دیده نشانه‌ای آشکار از سوءنیت است.»

ایران هشدار داده است که «تصمیم سه کشور اروپایی به‌شدت روند جاری تعاملات و همکاری‌های ایران و آژانس را تضعیف خواهد کرد» و با «پاسخ‌های مقتضی» همراه خواهد بود.

اقدام این سه امضا کننده برجام برای فعال‌سازی مکانیسم ماشه دو روز پس از نشست‌شان با ایران در ژنو صورت می‌گیرد که بنابر گزارش‌ها نتیجه ملموسی نداشت.

بریتانیا، فرانسه و آلمان پیشتر تا پایان ماه اوت (سه روز دیگر) به ایران مهلت داده‌ بودند که راه‌ حل دیپلماتیکی برای پرونده هسته‌ای خود پیدا کند وگرنه مکانیسم ماشه را فعال خواهند کرد.

عباس عراقچی، وزیرخارجه ایران در واکنش به این اقدام تروئیکای اروپایی در کانال تلگرامی خود ابراز امیدواری کرده که سه کشور اروپایی «با اتخاذ رویکردی مسئولانه و درک واقعیت‌های موجود، این حرکت نادرست خود را ظرف روزهای پیش رو به نحو مناسب اصلاح کنند.»

بخوانید: مکانیسم ماشه چیست و اگر فعال شود چه سرنوشتی در انتظار ایران است؟

این مکانیسم برای بازگشت خودکار تحریم‌‌های بین‌المللی در قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد گنجانده شده است؛ قطعنامه‌ای که ۱۰ سال پیش به تصویب رسید و کشورهای عضو سازمان ملل متحد را به اجرای مفاد «برنامه جامع اقدام مشترک» موسوم به برجام، متعهد می‌کند.

ایران برنامه هسته‌ای خود را صلح‌آمیز می‌خواند و قبلا هشدار داده بود که چنانچه کشورهای غربی برای فعال کردن مکانیسم ماشه علیه این کشور در شورای امنیت سازمان ملل متحد اقدام کنند، ممکن است همکاری‌های خود با آژانس را به طور کامل متوقف کند.

این درحالی است که دیروز گزارش شد که بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی که در جریان جنگ دوازده روزه با اسرائیل ایران را ترک کرده بودند، دوباره در این کشور مستقر شده‌اند و از نیروگاه هسته‌ای بوشهر هم بازدید کردند.

این جنگ منجر به تصویب قانون الزام دولت به تعلیق همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در مجلس ایران شد که براساس آن ورود بازرسان آژانس تا زمان «تضمین امنیت مراکز و دانشمندان هسته‌ای» ممنوع شده و فقط با اجازه شورای امنیت ملی امکان‌پذیر است.

همین امر دیروز باعث اعتراض شدید شماری از نمایندگان مجلس ایران شد که قانونی بودن حضور و فعالیت بازرسان آژانس در ایران را زیر سوال بردند؛ هرچند در پی این انتقادات، وزیر خارجه و رئیس مجلس ایران هر دو اطمینان دادند که این کار با اجازه شورای عالی امنیت ملی صورت گرفته است.

عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، گفت: «ورود بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به ایران با تصمیم شورای عالی امنیت ملی و برای نظارت بر تعویض سوخت نیروگاه بوشهر انجام شده است.»

او همچنین تاکید کرد که «هنوز هیچ متن نهایی درباره چارچوب همکاری جدید با آژانس تأیید نشده و دیدگاه‌ها در حال تبادل هستند.»

این درحالی است که رافائل گروسی، مدیر کل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، دیروز خواستار دسترسی بازرسان به همه تاسیسات هسته‌ای ایران شد، از جمله تاسیساتی که هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفته است.

آقای گروسی دیروز در واشنگتن با مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا دیدار و گفتگو کرد. پرونده هسته‌ای ایران از جمله موضوعات مورد گفتگو در این دیدار بوده است.

سه کشور اروپایی بریتانیا، فرانسه و آلمان در حالی روند فعال‌سازی مکانیسم ماشه را آغاز کرده‌‌اند که برای این کار حداکثر حدود یک ماه و نیم دیگر فرصت داشتند.

بر اساس قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت، توسل به مکانیسم ماشه فقط تا ۱۸ اکتبر سال جاری میلادی (۱۰ سال پس از آغاز اجرای برجام) امکان‌پذیر است و پس از آن اعمال دوباره تحریم‌های بین‌المللی نیازمند رای‌گیری در شورای امنیت است که روسیه در آن حق وتو دارد.

تحلیلگران می‌گویند کشورهای اروپایی سعی دارند روند فعال‌سازی مکانیسم ماشه را تا پیش از ماه اکتبر که روسیه ریاست دوره‌ای شورای امنیت را بر عهده می‌گیرد، تکمیل کنند.

سه کشور اروپایی بریتانیا، فرانسه و آلمان به همراه ایالات متحده، چین و روسیه از امضاکنندگان «برنامه جامع اقدام مشترک» موسوم به برجام بودند؛ توافقی که در آن به ایران مشوق‌هایی داده شد تا غنی‌سازی اورانیوم را محدود کند.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در دوره اول ریاست جمهوری‌اش از این توافق خارج شد و تحریم‌های جدیدی علیه ایران وضع کرد. اما بریتانیا، فرانسه و آلمان در آن زمان گفتند که به توافق پایبند می‌مانند و قصد دارند به تجارت با ایران ادامه بدهند. در نتیجه این امر، تحریم‌های سازمان ملل و اتحادیه اروپا علیه ایران دوباره برقرار نشدند.

اما مکانیسمی که اروپاییان برای جبران بازگشت تحریم‌های آمریکا در نظر گرفتند در عمل چندان موثر واقع نشد و بسیاری از شرکت‌های غربی مجبور شدند تجارت با ایران را متوقف کنند.

مکانیسم ماشه چیست؟

مکانیسم ماشه، که در متن برجام با عنوان «سازوکار حل‌وفصل اختلاف» آمده، ابزاری است که به کشورهای عضو توافق اجازه می‌دهد در صورت نقض تعهدات از سوی ایران، روندی رسمی را برای بازگرداندن تحریم‌های بین‌المللی آغاز کنند.

این روند در بندهای ۳۶ و ۳۷ برجام توضیح داده شده و به این صورت عمل می‌کند:

• اگر یکی از طرف‌های مقابل ایران در برجام احساس کند که طرف دیگر به تعهداتش پایبند نیست، می‌تواند شکایت خود را به «کمیسیون مشترک» (نهاد نظارتی بر اجرای برجام) ارائه دهد.
• کمیسیون ۱۵ روز فرصت دارد تا موضوع را بررسی و حل‌وفصل کند. اگر اختلاف حل نشد، موضوع به سطح وزیران خارجه ارجاع می‌شود که آن‌ها نیز ۱۵ روز دیگر فرصت دارند.
• در صورت ادامه اختلاف، کمیسیون ۵ روز دیگر برای تلاش نهایی فرصت دارد.
• اگر پس از این ۳۵ روز، کشور شاکی همچنان قانع نشد، می‌تواند موضوع را به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع دهد.

در این مرحله، شورای امنیت باید ظرف ۳۰ روز درباره ادامه تعلیق تحریم‌ها رای‌گیری کند. اما نکته مهم اینجاست که اگر حتی یکی از اعضای دائم شورای امنیت (آمریکا، روسیه، چین، فرانسه یا بریتانیا) این قطعنامه را وتو کند، تحریم‌های سازمان ملل به‌طور خودکار و بدون نیاز به رای‌گیری جدید بازمی‌گردند. به همین دلیل، این سازوکار به نام «مکانیسم ماشه» یا «بازگشت خودکار تحریم‌ها» شناخته می‌شود.

همچنین در پیوست اول برجام، سازوکاری برای دسترسی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به سایت‌های مشکوک ظرف ۲۴ روز پیش‌بینی شده است. اگر ایران همکاری نکند، این موضوع نیز می‌تواند در نهایت به فعال‌سازی مکانیسم ماشه منجر شود.

در سال ۲۰۲۰، آمریکا تلاش کرد از مکانیسم ماشه برای بازگرداندن تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران استفاده کند، اما اکثریت قاطع اعضای شورای امنیت، از جمله متحدان نزدیک واشنگتن مانند فرانسه و بریتانیا، اعلام کردند که آمریکا با خروج رسمی‌اش از برجام در سال ۲۰۱۸، دیگر «عضو مشارکت‌کننده» در این توافق محسوب نمی‌شود و بنابراین از نظر حقوقی حق استفاده از این سازوکار را ندارد.

شمشیر بازگشت تحریم‌های هسته‌ای علیه ایران؛ بهای گزاف برای برنامه‌ای که «دیگر وجود ندارد» یا «به شدت آسیب دیده است؟»

شبنم شعبانی – بی‌بی‌سی

سه کشور اروپایی امروز رسماً به شورای امنیت اطلاع دادند که سازوکار اسنپ‌بک یا همان مکانیسم ماشه را فعال می‌کنند. این همان ابزاری است که در قطعنامه ۲۲۳۱ تعبیه شده بود و اگر در ماه اکتبر پیش‌رو براساس برجام منقضی می‌شد، برای همیشه از بین می‌رفت. بنابراین شاید تا حدودی روشن باشد ‌‌که چرا اروپا نمی‌توانست اجازه دهد این ابزار از دست برود، بدون آنکه ایران به گفته آنها با «پایبندی کامل» به مذاکرات بازگردد.

به عبارتی دیگر به نظر می‌رسد که برای لندن، پاریس و برلین، هزینه از دست دادن این ابزار بسیار بیشتر می‌توانست باشد تا هزینه رویارویی و تنش دیپلماتیک با ایران مشابه آن چه تا کنون در جریان بوده است.

هم‌زمان، روسیه پیش‌نویس قطعنامه‌ای را برای تعویق مکانیسم ماشه ارائه کرده است، اما تقریبا همه در محافل مطبوعانی و سیاسی بر این نظرند که این پیش‌نویس پشتوانه کافی ندارد و شانس زیادی برای تصویب نخواهد داشت. تلاش مسکو بیشتر شاید یک مانور سیاسی با در نظر گرفتن منافع ملی خود باشد تا یک مسیر واقعی برای باز گردن گره کور پرونده هسته‌ای ایران.

اروپا بارها تأکید کرده است که هدف نهایی‌اش دستیابی به یک توافق جامع است: توافقی که بتواند بحران هسته‌ای ایران را به‌طور کامل حل کند. اما تا زمانی که چنین توافقی به دست نیاید، دستکم به زعم اروپایی‌ها اسنپ‌بک تنها گزینه‌ای است که نمی‌توان از آن صرف‌نظر کرد.

ایران حالا در صورت بازگشت تحریم‌ها بهای سنگینی خواهد پرداخت: برای برنامه‌ای که دست‌کم در جنگ ۱۲ روزه در واقع یا از بین رفته و یا آن‌چنان آسیب دیده که تنها با هزینه هنگفت مالی، زمانی، امنیتی و سیاسی دوباره از زیر آوار بیرون آورده خواهد شد.

پرسش بزرگ همین ‌جا است: آیا ایران می‌خواهد همچنان این هزینه سنگین را پرداخت کند؟ هزینه‌ای که با وضعیت فعلی روابط قدرت در جهان، و حقیقت جاری روی زمین در خاورمیانه جنگ‌زده، نه در قالب پیشرفت واقعی هسته‌ای، بلکه در شکل انزوای بین‌المللی، تحریم‌های گسترده و فشار دیپلماتیک، گریبان ایران را بیش از از پیش خواهد فشرد.

واکنش‌ها؛ از «غیرقانونی» و «بی‌اثر» خواندن تا رکود جدید طلا

• تنها ساعاتی پس آغاز روند مکانیسم ماشه توسط سه کشور اروپایی، رسانه‌ها در ایران از ثبت رکورد تاریخی طلا در این کشور خبر می‌دهند. شرق روز پنجشنبه از رسیدن بهای طلای ۱۸ عیار به ۸ میلیون و ۴۲۷ هزار تومان برای هر گرم خبر داد و آن را ثبت یک رکورد تاریخی گزارش کرد.همزمان بهای دلار در ایران روز چهارشنبه به ۱۰۱ هزار تومان رسید.
• حمید قنبری، معاون دیپلماسی اقتصادی وزارت خارجه ایران می‌گوید این کشور تحریم‌های شورای امنیت که در پی فعال شدن مکانیسم ماشه عله برنامه هسته‌ای ایران به اجرا گذاشته خواهد شد را «قبول ندارد». آقای قنبری روز پنجشنبه در یک گفتگوی تلویزیونی وضعیت کشورش در صورت فعال شدن مکانیسم ماشه را به قبل و بعد از خروج آمریکا از برجام تشبیه کرد و گفت «مگر خروج آمریکا از برجام چه تاثیری بر صادرات نفت ما گذاشت؟»
• نماینده ایران در سازمان ملل می‌گوید با فعال شدن مکانیسم ماشه، اعضای شورای امنیت سازمان ملل در لحظه‌ای تعیین‌کننده قرار دارند. نماینده ایران در سازمان ملل ضمن استقبال از پیش‌نویس قطعنامه روسیه و چین برای تمدید فنی و دیپلماسی برجام، عواقب فعال شدن مکانیسم ماشه را «وخیم» خواند. در بیانیه نمایندگی ایران آمده: «واکنش سه کشور اروپایی به این پیش‌نویس در نهایت نشان خواهد داد که آیا آنها واقعاً به دیپلماسی متعهد هستند یا بحران را به پیش می‌برند.»

رادیوفردا: چهار دیپلمات غربی به خبرگزاری رویترز گفته‌اند که بریتانیا، فرانسه و آلمان، موسوم به تروئیکای اروپایی، احتمالاً از روز پنج‌شنبه، ششم شهریور، روند فعال‌سازی «مکانیسم ماشه» را آغاز خواهند کرد.

این منابع روز چهارشنبه در عین حال گفتند که این سه کشور امیدوارند تهران در ۳۰ روز آینده تعهداتی دربارهٔ برنامه هسته‌ای خود ارائه دهد تا مانع از اجرای عملی این تصمیم شوند.

نمایندگان تروئیکای اروپایی روز چهارم شهریور با نمایندگان ایران دیدار کردند تا پیش از موعد میانهٔ اکتبر، زمانی که اختیار بازگرداندن تحریم‌ها علیه ایران را از دست می‌دهند، دیپلماسی را احیا کنند.

اما سه دیپلمات اروپایی و یک دیپلمات غربی به رویترز گفتند این گفت‌وگوها به تعهدات ملموس از سوی ایران منجر نشد، هرچند هنوز امکان ادامهٔ مذاکره وجود دارد.

به گفتهٔ این منابع، روند بازگرداندن تحریم‌ها احتمالاً از پنج‌شنبه کلید می‌خورد و شامل بازگشت تحریم‌های مالی، بانکی، انرژی و دفاعی ایران خواهد بود.

سازوکار ماشه عنوانش به صورت مستقیم در برجام نیامده، اما اجرای «مکانیسم ماشه» به این معنا است که تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران که در سال ۱۳۹۴ بر اساس برجام ملغی شده بود، بازخواهد گشت.

سه کشور اروپایی طرف برجام بارها به تهران هشدار داده‌اند که اگر برای حل‌وفصل برنامۀ هسته‌ای خود گفت‌وگو نکند، از این سازوکار که به معنی بازگشت خودکار تحریم‌ها است، استفاده خواهند کرد.

🚨🇫🇷🇬🇧🇩🇪🇪🇺🇮🇷☢️A senior European diplomat involved in the Iran talks tells me: “European leaders are nearing a decision on starting the snapback process against Iran. It would take a diplomatic miracle to prevent that from happening”

— Barak Ravid (@BarakRavid) August 27, 2025

این روند در شورای امنیت سازمان ملل ۳۰ روز طول می‌کشد تا اجرایی شود.

یک دیپلمات غربی گفته است «مذاکرات واقعی از زمانی آغاز می‌شود که نامه رسمی به شورای امنیت ارسال شود».

وزارت خارجه آلمان تأیید کرده که «مکانیسم ماشه» همچنان روی میز است، اما لندن و پاریس واکنش فوری نشان نداده‌اند. تهران هشدار داده است که در صورت بازگرداندن تحریم‌ها «پاسخی سخت» خواهد داد.

بازگشت بازرسان

این تحولات هم‌زمان با بازگشت بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به ایران رخ داده است.

در پی جنگ ۱۲ روزه و بمباران تأسیسات هسته‌ای ایران توسط اسرائیل و آمریکا، تهران همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را تعلیق کرد و بازرسان این نهاد ناظر سازمان ملل نیز ایران را ترک کردند.

رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، روز چهارم شهریور گفت بازرسان اجازه ورود به کشور یافته‌اند، اما هنوز توافقی دربارهٔ محدودهٔ دسترسی آنان یا نحوه همکاری کامل با تهران وجود ندارد.

عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، نیز به نمایندگان مجلس گفته است توافقی دربارهٔ ازسرگیری کامل همکاری با آژانس به دست نیامده است.

تروئیکای اروپایی پیشنهاد داده‌اند اگر ایران بازرسی‌های کامل آژانس را از سر بگیرد و دربارهٔ ذخایر اورانیوم غنی‌شدهٔ خود شفاف‌سازی کند، آغاز مکانیسم ماشه تا شش ماه به تعویق بیفتد.

بر اساس گزارش آژانس، ایران اورانیوم را تا سطح ۶۰ درصد غنی کرده و پیش از حملات هوایی اسرائیل و آمریکا به ایران، به اندازه‌ای مواد در اختیار داشت که در صورت غنی‌سازی بیشتر می‌توانست برای شش سلاح هسته‌ای کافی باشد.

با این حال آژانس گفته است درحالی که نمی‌تواند صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای تهران را تأیید کند، هیچ نشانهٔ معتبری از پروژهٔ تسلیحاتی هماهنگ در ایران نیز در دست ندارد.

به نوشتهٔ رویترز، یک دیپلمات اروپایی افزوده که ایران در نشست اخیر با تروئیکای اروپایی نشانه‌هایی از تمایل به ازسرگیری مذاکرات مستقیم با آمریکا نشان داده، اما یک منبع ایرانی گفته این امر تنها در صورتی ممکن است که واشینگتن تضمین دهد در طول مذاکرات حملهٔ نظامی انجام نخواهد داد.

تهران و واشینگتن در ماه‌های اخیر پنج دور مذاکرات هسته‌ای برگزار کردند و دور ششم آن که قرار بود ۲۵ خرداد در مسقط برگزار شود در پی حملات اسرائیل به ایران لغو شد.

واکنش‌ها به بازگشت بازرسان

بازگشت بازرسان به ایران روز چهارشنبه توسط محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، تأیید شد.

او گفت که «شروط مجلس رعایت شده است»، اما شماری از نمایندگان از جمله محمدتقی نقدعلی و کامران غضنفری این اقدام را «نقض» قانون مجلس دانستند.

برخی دیگر، از جمله امیرحسین ثابتی، حضور بازرسان را «جاسوسی در پوشش بازرس» خواندند و توافق عباس عراقچی با آژانس را «فاجعه» توصیف کردند.

یک روز بعد، کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس در بیانیه‌ای گروسی، مدیرکل آژانس، را «عنصر سرسپرده آمریکا و رژیم صهیونیستی» خواند و تأکید کرد که تهران به آژانس «اعتمادی ندارد». این کمیسیون از دولت خواست قانون تعلیق همکاری را به‌طور کامل اجرا کند.

در همین حال، روزنامه وال‌استریت جورنال گزارش داده است که تدابیر حفاظتی پیرامون رافائل گروسی در هفته‌های اخیر افزایش یافته است. در ایران، مقام‌های تندرو و رسانه‌هایی مانند روزنامهٔ کیهان پیش‌تر گروسی را «عامل اسرائیل» معرفی کرده و خواهان محاکمه یا «مجازات سخت» او شده بودند.

کارشناسان یادآور شده‌اند که یکی از دلایل اصلی ایران برای ادامه همکاری نسبی با آژانس، نیاز به تعویض سوخت نیروگاه بوشهر است که تنها در حضور بازرسان این نهاد امکان‌پذیر است.

رادیوفردا: شورای سردبیری روزنامه وال‌استریت جورنال می‌گوید ایران با تعلل در بازرسی‌ها و مواد هسته‌ای، از «مکانیسم ماشه» استقبال می‌کند. از سوی دیگر، چین اعلام کرد که با اعمال تحریم‌ها علیه ایران به دلیل برنامه هسته‌ایش مخالف است.

روزنامه وال‌استریت جورنال روز جمعه ۲۴ مرداد در یادداشتی با اشاره به جنگ ۱۲ روزه بین ایران و اسرائیل، نوشته که این درگیری «چهره خاورمیانه را تغییر داده و و حتی اروپا اکنون مایل است فشار بر ملاهای حاکم در تهران را افزایش دهد».

فرانسه، بریتانیا و آلمان روز چهارشنبه در نامه‌ای به سازمان ملل متحد، آمادگی خود را برای فعال کردن «مکانیسم ماشه» و بازگرداندن تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران که با برجام لغو شده بود، اعلام کردند. آن‌ها می‌گویند این کار را تا پایان ماه انجام خواهند داد، مگر این‌که ایران مذاکرات را برای توافقی در زمینه برنامه هسته‌ای خود از سر گیرد.

وال‌استریت جورنال می‌نویسد که مکانیسم ماشه «بخش مهمی از کارزار فشار مورد نیاز برای گرفتن امتیازات هسته‌ای از تهران است. این می‌تواند به اقتصاد ایران آسیب برساند و تحریم جهانی صادرات تسلیحات به و از ایران، ممنوعیت برنامه موشکی ایران، ممنوعیت آزمایش و توسعه موشک‌های دارای قابلیت هسته‌ای و غنی‌سازی صفر را بازگرداند».

ایران بارها گفته که غنی‌سازی اورانیوم را حق خود می‌داند و حاضر به دست کشیدن از آن نیست. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، این اصرار ایران را رد کرده است.

ایالات متحده روز اول تیرماه امسال سه مرکز هسته‌ای مهم ایران را در جریان جنگ ۱۲ روزه بمباران کرد. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، شامگاه پنجشنبه در یک گفت‌وگوی تلویزیونی گفت که هیچ پروتکلی برای بازرسی آژانس از تأسیسات هسته‌ای بمباران‌شده وجود ندارد.

به نوشته وال‌استریت جورنال، فرانسه و بریتانیا به عنوان طرف‌های توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ ایران و عضو دائم شورای امنیت، می‌توانند تحریم‌های سازمان ملل را به دلیل «تخلفات گستردهٔ ایران»، که جزئیات آن را شرح می‌دهند، دوباره اعمال کنند. آن‌ها می‌توانند هرگونه قطعنامهٔ روسیه یا چین را برای حفظ لغو تحریم‌ها وتو کنند.

این روزنامه می‌افزاید: شورای امنیت می‌تواند تاریخ انقضای مکانیسم ماشه را که در ۱۸ اکتبر منقضی می‌شود، تمدید کند و فوریت اقدام اروپا را به تعویق بیندازد. «اما این امر مستلزم اقدام واقعی ایران است، نه حرف زدن، و تاکنون ایران حاضر به انجام هیچ یک از این دو کار نبوده است».

شورای سردبیری وال‌استریت جورنال گفته که «عاقلانه است مکانیسم ماشه را به آخرین لحظه موکول نکنیم، زمانی که ایران می‌تواند با یک ژست دیپلماتیک مهلت را به پایان برساند و سپس از آن عدول کند».

به نوشتهٔ این روزنامه، «اجرای مکانیسم ماشه به ایران می‌گوید که توافق اوباما مرده و از بین رفته است. این توافق پس از آقای ترامپ دوام نخواهد آورد و روی میز باقی خواهد ماند؛ حتی اروپا هم در حال حرکت به سمت آن است».

وال‌استریت جورنال تأکید کرده که «این فرصت رئیس‌جمهور است تا توافق اوباما را برای همیشه دفن کند و جهان را پشت سر شرایط بسیار بهتر خود- بدون غنی‌سازی، بدون بند غروب – قرار دهد. اروپا می‌تواند به ایران بفهماند که تنها گزینه‌های دیگرش بدتر هستند».

موضع چین دربارهٔ مکانیسم ماشه

در همین حال چین روز جمعه اعلام کرد که با اعمال تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران «مخالف است» و «بر این باور است که این کار به ایجاد اعتماد میان طرف‌ها کمکی نمی‌کند».

لین جیان، سخنگوی وزارت خارجه، در بیانیه‌ای گفت که بازگرداندن تحریم‌ها «به تلاش‌های دیپلماتیک برای ازسرگیری سریع مذاکرات کمکی نمی‌کند».

عباس عراقچی روز پنجشنبه مدعی شد که دربارهٔ فعال کردن مکانیسم ماشه «چین و روسیه با ما مواضع یکسانی دارند».

او همچنین گفت که تهران با این دو کشور «در حال همکاری» است تا مانع از اعمال دوبارهٔ تحریم‌ها و بازگرداندن ایران به «فصل هفتم منشور سازمان ملل» شود.

ایران پیشتر گفته بود که سه کشور اروپایی هیچ‌گونه «حق قانونی یا اخلاقی» برای فعال‌سازی مکانیسم ماشه ندارند.

آلمان، فرانسه و بریتانیا به عنوان اعضای اروپایی برجام این ادعا را رد می‌کنند.

سخنگوی وزارت خارجه ایران روز ۲۰ مرداد در مورد مذاکرات با این سه کشور گفت این تماس‌ها قطع نشده و در حال گفت‌وگو برای تعیین و زمان مذاکرات بعدی هستیم.

معاونان وزارت خارجه ایران سوم مرداد با همتایان خود از کشورهای بریتانیا، فرانسه و آلمان در استانبول دیدار و گفت‌وگو کردند.

در پی این نشست، کشورهای اروپایی طرف برجام اعلام کردند که «ما پیشنهاد تمدید مکانیسم ماشه را در صورت پایبندی ایران به تعهدات قانونی خود و انجام ضوابط خاص ارائه دادیم. ما از ایران می‌خواهیم که مسیر دیپلماسی را انتخاب کند».

بی‌بی‌سی: علی لاریجانی، دبیر شورای‌عالی امنیت‌ملی ایران، که در اولین سفر خارجی خود پس از انتصاب مجدد در این سمت به عراق رفته بود، از این کشور عازم بیروت، پایتخت لبنان شده است. مجتبی امانی، سفیر ایران در بیروت، در پستی در شبکه ایکس نوشته این سفر «در مرحله‌ای سرنوشت‌ساز در تاریخ لبنان اتفاق می‌افتد.»

آقای امانی گفته آقای لاریجانی علاوه بر دیدار با مقام‌های ارشد لبنان «با گروهی از نخبگان سیاسی و فکری، در جلساتی صریح که در آنها دیدگاه و نظر ایران» را بیان خواهد کرد، ملاقات می‌کند.

سفر آقای لاریجانی به بیروت در شرایطی انجام می‌شود که به دلیل حمایت دولت لبنان از خلع سلاح حزب‌الله، مهم‌ترین گروه شبه‌نظامی مورد حمایت ایران در منطقه، روابط دو کشور تحت‌تأثیر قرار گرفته است.

دبیر شورای‌عالی امنیت‌ملی ایران پیش از سفر به بیروت گفته بود که حامل پیام‌هایی، از جمله برای مقام‌های لبنان است.

مقام‌های جمهوری اسلامی ایران در سفر به لبنان به طور معمول با رهبر و فرماندهان حزب‌الله دیدار می‌کنند.

برخی از منابع خبری عربی گفته‌اند که یوسف راجی،‌ وزیر خارجه لبنان، با آقای لاریجانی در این سفر دیدار نخواهد کرد.

اوایل هفته جاری، اختلافات ایران و لبنان به رسانه‌ها کشیده شد. وزارت خارجه لبنان شامگاه شنبه ۱۸ مردادماه /۹ اوت اظهارات علی اکبر ولایتی،‌ مشاور علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران را گفته بود با خلع سلاح حز‌ب‌الله مخالفت است، «دخالت آشکار و غیرقابل قبول در امور داخلی لبنان» خواند.

آقای ولایتی یک روز پیش از آن گفته بود که «جمهوری اسلامی قطعا با خلع سلاح حزب‌الله مخالف است» و آمریکا و اسرائیل «گمان می‌کنند در لبنان هم می‌توانند جولانی دیگری بر سر کار بیاورند؛ اما این خواب هرگز تعبیر نخواهد شد و لبنان مثل همیشه ایستادگی خواهد کرد.»

وزارت خارجه لبنان در بیانیه شدیدالحن خود که وزیر خارجه این کشور آن را در شبکه ایکس منتشر کرد، گفته بود «این اولین دخالت از این نوع نیست. برخی از مقامات ارشد ایران بارها با اظهارات بی‌اساس در مورد تصمیمات داخلی لبنان که هیچ ارتباطی با جمهوری اسلامی ایران ندارد، پا را از گلیمشان فراتر گذاشته‌اند.»

آقای لاریجانی در جریان سفر به عراق در یک کنفرانس خبری شرکت کرد و بدون اشاره مستقیم به اختلافات اخیر با لبنان گفت «ایران دوست هر دو کشور عراق و لبنان است و با آنها هم‌فکری دارد، اما دستوری نمی‌دهد.»

او درباره حزب‌الله لبنان گفت این گروه «از بلوغ سیاسی برخوردار است و جریان مقاومت مصالح کشور خودشان را تشخیص می‌دهد و نیازمند قیم نیست.»

جمهوری اسلامی ایران با حمایت از گروه‌های شبه‌نظامی در منطقه، آنها را «محور مقاومت» در برابر اسرائیل می‌خواند.

سفر آقای لاریجانی به لبنان کمتر از یک‌سال پس از کشته‌شدن حسن نصرالله، رهبر حزب‌الله صورت می‌گیرد که مهر/سپتامبر پارسال در حمله هوایی اسرائیل به جنوب بیروت کشته شد.

امضای توافق امنیتی ایران و عراق در بغداد

برخی از ناظران تحولات خاورمیانه می‌گویند حزب‌الله پس از کشته شدن حسن نصرالله، از قدرت و نفوذ قبل در داخل لبنان برخوردار نیست.

طبق آتش‌بس پاییز گذشته بین اسرائیل و لبنان که در پی بیش از یک سال جنگ اسرائیل و حزب‌الله به دست آمد،‌ فقط نهادهای دولتی لبنان باید مسلح باشند.

بر اساس این توافق، دولت لبنان از ارتش خواسته است تا پایان ماه جاری میلادی طرحی را برای خلع سلاح همه گروه‌های غیردولتی ارائه کند که از حزب‌الله هم از جمله آنهاست.

دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، پیش از سفر به بیروت، در عراق یک توافق امنیتی با این کشور امضا کرد.

آقای لاریجانی پس از مذاکره با قاسم عرجی، مشاور امنیت ملی این کشور با محمد شیاع سودانی، نخست‌وزیر عراق ملاقات و در حضور او و همراه با آقای عرجی این توافقنامه را امضا کرد.

درباره محتوی این توافق، مقام های دو کشور اظهارنظری نکردند.

اما تلویزیون ایران مصاحبه کوتاهی با آقای لاریجانی در هواپیمای او که عازم عراق بود انجام داد که در آن گفته بود «همیشه عناصر مزاحم در منطقه حضور دارند. زمانی که دو کشور ایران و عراق جلوی رفتارهای نامتعارف گروه‌های تروریستی را بگیرند، این اتفاق می‌تواند در کل منطقه ثبات ایجاد کند.»

او در سفر به عراق با رئیس جمهور این کشور هم ملاقات کرد.

آقای لاریجانی سپس از گروه‌هایی که به زائران شیعه از جمله مسافران ایرانی در سفر به کربلا خدمات می دهند، در ظهر کاظمین دیدن کرد و در دومین سفر عازم نجف شد. دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران زاده این شهر است که از شهرهای زیارتی و مدفن امام اول شیعیان است.

رادیوفردا: لارا روزن، روزنامه‌نگار آمریکایی که مذاکرات هسته‌ای را به‌طور تخصصی دنبال و گزارش می‌کند، به‌نقل از یک مقام ارشد آمریکایی نوشت ایالات متحده در حال حاضر چشم‌انداز روشنی برای ازسرگیری مذاکرات با ایران در آینده نزدیک نمی‌بیند.

به‌گفتهٔ روزن، دولت ترامپ در عین حال در حال رایزنی با متحدان اروپایی برای دستیابی به توافقی گسترده‌تر با ایران است.

دونالد ترامپ دو روز پیش گفت مقامات تهران «به‌شدت خواهان مذاکره‌اند» و در عین حال تأکید کرد که برای مذاکره با ایران عجله‌ای ندارد.

همزمان رسانه‌های اسرائیل هم گزارش دادند که این کشور از قدرت‌های اروپایی خواسته است بیش از این منتظر نماند و «مکانیسم ماشه» برای بازگشت خودکار تحریم‌ها علیه ایران را به سرعت فعال کنند.

یدیعوت آحرونوت شامگاه چهارشنبه ۲۵ تیر نوشت یک «مقام ارشد سیاسی» اسرائیل به دولت‌های آلمان، فرانسه و بریتانیا گفته است که «هیچ بهانه‌ای برای عدم استفاده از مکانیسم یادشده وجود ندارد و تمام بهانه‌هایی که تا کنون برای عدم کاربرد این سازوکار مطرح می‌شد، موضوعیت ندارد».

یدیعوت آحرونوت نام این «مقام ارشد سیاسی» کشورش را نبرده اما نوشت گیدئون سعار، وزیر خارجه اسرائیل، روزهای دوشنبه و سه‌شنبه این هفته با وزیران خارجه آلمان و فرانسه در حاشیه نشست وزیران خارجه اتحادیه اروپا در بروکسل دیدار کرد.

این گزارش افزود که بنیامین نتانیاهو نیز در مذاکراتش با سران کشورهای اروپایی درخواست کرده «مکانیسم ماشه» به سرعت علیه ایران اجرا شود.

با این حال، به‌نوشتهٔ یدیعوت آحرونوت، وزیران خارجه قدرت‌های اروپایی به اسرائیل گفته‌اند که اگر این سازوکار را سریعاً عملی کنند، این احتمال مطرح است که ایران غنی‌سازی اورانیوم خود را از ۶۰ درصد به ۹۰ درصد، که درجهٔ تسلیحاتی است، افزایش دهد.

مقامات اسرائیلی و اروپایی به‌طور رسمی در این باره اظهارنظر نکرده‌اند و رادیوفردا مستقلاً قادر به تأیید یا رد این گزارش‌ها نیست.

بپیشتر وب‌سایت اکسیوس به نقل از «سه منبع آگاه» گزارش داد که اروپا و آمریکا در جریان گفت‌وگوی تلفنی وزیر خارجه آمریکا با همتایانش از فرانسه، آلمان و بریتانیا، آخرین روز ماه اوت (نهم مهرماه)، را ضرب‌الاجل مذاکرات جهت دستیابی به یک توافق جدید با ایران تعیین کرده‌اند و در غیر این صورت، «مکانیسم ماشه» فعال خواهد شد.

لارا روزن می‌گوید، با این حال، حتی در میان اروپایی‌ها نیز روشن نیست دقیقاً از ایران چه چیزی خواسته می‌شود. یک مقام اروپایی هم اذعان کرده که گفت‌وگوهای زیادی در جریان است ولی مطالبات هنوز شفاف نیستند.

در سوی مقابل، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، گفته است اروپا و آمریکا حق قانونی، سیاسی یا اخلاقی برای این اقدام ندارند. او با وجود این اعلام کرده تهران هنوز به دیپلماسی متعهد است اما تنها در صورتی به مذاکرات بازمی‌گردد که «به اثربخشی دیپلماسی اعتماد حاصل شود».

رهبر جمهوری اسلامی ایران روز چهارشنبه، در اولین سخنرانی عمومی خود پس از جنگ با اسرائیل، ادامهٔ فعالیت دیپلماسی «با جهت‌گیری دقیق» را به‌موازات فعالیت نظامی تأیید کرد و آن را اقدامی «درست» خواند.

رادیوفردا: وزیر خارجه فرانسه می‌گوید این کشور همراه با بریتانیا و آلمان حداکثر تا آخر ماه اوت، شش هفته دیگر، «مکانیسم ماشه» علیه ایران را در صورت نرسیدن به توافقی درباره برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی کلید خواهد زد. ژان نوئل بارو روز سه‌شنبه ۲۴ تیر گفت این اقدام تروئیکای اروپایی در صورتی انجام خواهد شد که تا پیش از این تاریخ توافق هسته‌ای ملموسی شکل نگیرد.

او پیش از برگزاری نشست وزرای خارجه اتحادیه اروپا در شهر بروکسل به خبرنگاران گفت: «فرانسه و شرکای آن… حق دارند که تحریم‌های جهانی بر تسلیحات، بانک‌ها و تجهیزات هسته‌ای ایران را که ده سال پیش لغو شده بودند، دوباره اعمال کنند.»

آقای بارو تصریح کرد: «بدون تعهدی محکم، ملموس و قابل راستی‌آزمایی از سوی ایران، ما این کار را حداکثر تا پایان ماه اوت انجام خواهیم داد»،

مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا نیز روز سه‌شنبه با اشاره به نزدیک شدن آخرین مهلت استفاده از مکانیسم ماشه طرف‌های اروپایی برجام، خواستار ازسرگیری مذاکرات شد.

کایا کالاس پیش از آغاز نشست وزرای خارجه اروپایی در بروکسل به خبرنگاران گفت که در این نشست درباره ایران بحث خواهد شد.

او تصریح کرد: «به نفع ما است که به مسیر دیپلماتیک و مذاکرات بازگردیم و آماده‌ایم که همین کار را انجام دهیم.»

خانم کالاس با اشاره به نقش اتحادیه اروپا در قرارداد برجام، یادآوری کرد که آخرین مهلت برای استفاده از مکانیسم ماشه نزدیک است.

این مکانیسم که در توافق هسته‌ای ایران، موسوم به برجام، پیش‌بینی شده است، به طرف‌های مقابل ایران اجازه می‌دهد در صورتی که تهران به تعهداتش عمل نکند، در یک فرایند چند هفته‌ای موضوع را به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع دهند و در نهایت با تصویب این شورا، تحریم‌های آن علیه ایران احیا شود.

این در حالی است که سخنگوی وزارت خارجه ایران روز دوشنبه در یک نشست خبری تهدید کرده بود که تهران فعال شدن مکانیسم ماشه از طرف قدرت‌های اروپایی را بدون پاسخ نخواهد گذاشت.

اسماعیل بقایی گفت: «تهدید به استفاده از مکانیسم ماشه، یک کار سیاسی و اقدامی در راستای تقابل با ایران است» و «در صورت وقوع چنین اتفاقی با واکنش مقتضی از سوی ایران روبه‌رو می‌شود».

او توضیح نداد که واکنش ایران به این اقدام چه می‌تواند باشد.

پیشتر هم عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، اقدام احتمالی سه کشور اروپایی طرف برجام در فعال کردن مکانیسم ماشه را «اشتباه بزرگ» آنها خواند و گفت: «فکر می‌کنند مکانیسم ماشه [بازگشت خودکار تحریم‌ها] به آنها قدرت بازیگری در موضوع هسته‌ای ایران را می‌دهد.»

در پی جنگ ۱۲ روزه و بمباران تأسیسات هسته‌ای ایران توسط اسرائیل و آمریکا، ایران همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را تعلیق کرد و بازرسان این نهاد ناظر سازمان ملل نیز ایران را ترک کردند.

مقام‌های دولت دونالد ترامپ در تلاش برای ازسرگیری مذاکرات با ایران درباره برنامه هسته‌ای هستند و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، نیز روز دوشنبه اعلام کرد: «همچنان معتقدیم که پنجره دیپلماسی باز است.»

تهران و واشینگتن در ماه‌های اخیر پنج دور مذاکرات هسته‌ای برگزار کردند و دور ششم آن که قرار بود ۲۵ خرداد در مسقط برگزار شود در پی حملات اسرائیل به ایران لغو شد.

بی‌بی‌سی: تصمیم ایران برای تعلیق همکاری‌های داوطلبانه با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در واکنش به حملات نظامی اسرائیل و آمریکا به تاسیسات هسته‌ای، تهران را با تهدید بازگرداندن تحریم‌های بین‌المللی در قالب فرآیندی روبرو کرده است که با عنوان «مکانیسم ماشه» شناخته می‌شود.

این سازوکار در توافق جامع هسته‌ای ایران (برجام) پیش‌بینی شده و در حالی که این توافق ناکام به دهمین سالگرد خود نزدیک می‌شود، امکان فعال کردن آن بار دیگر از سوی کشورهای اروپایی امضاکننده برجام مطرح شده است.

بر اساس قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد که در سال ۲۰۱۵ برای اجرای برجام به تصویب رسید، برخی مفاد کلیدی این توافق از جمله امکان فعال کردن مکانیسم ماشه در اکتبر ۲۰۲۵ (مهر ۱۴۰۴) منقضی خواهد شد.

اکنون بریتانیا،‌ فرانسه و آلمان هشدار داده‌اند که اگر ایران به میز مذاکره برنگردد، این ساز و کار را فعال خواهند کرد تا تحریم‌های بین‌المللی پیش از برجام، بار دیگر به صورت خودکار و بدون نیاز به تصویب در شورای امنیت سازمان ملل بازگردد.

آمریکا که در دوره اول ریاست جمهوری دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۸ از برجام خارج شد و تحریم‌های خود علیه ایران را با شدت بیشتری بازگرداند، اکنون طرف مذاکره با ایران است. این مذاکرات که به گفته ایران «غیرمستقیم» بوده، در هنگام حمله ناگهانی اسرائیل به ایران در جریان بود، اما از آن زمان تعلیق شده است.

با این که آمریکا در عمل طرف مذاکره هسته‌ای با ایران است، اما چون از برجام خارج شده، از نظر حقوقی قادر به فعال کردن مکانیسم ماشه به عنوان تهدیدی برای بازگرداندن ایران به میز مذاکره نیست و کشورهای اروپایی حاضر در برجام باید این ساز و کار را فعال کنند.

در این میان جمهوری اسلامی با وضعیتی بغرنج و حساس روبه‌رو شده است. در حالی که تا پیش از خرداد ۱۴۰۴،‌ گزینه نظامی، همواره به عنوان «چماق» غربی‌ها برای گرفتن امتیاز از ایران در مذاکرات مطرح بود، اما اکنون با عملی شدن این گزینه و وارد شدن آسیب جدی به تاسیسات هسته‌ای مورد مذاکره،‌ معادلات تا حد زیادی تغییر کرده است.

شماری از رهبران حکومت ایران می‌گویند با تحقق گزینه حمله نظامی، آن هم در حالی که حکومت در حال مذاکره بوده، دیگر چیزی برای از دست دادن نمانده و جمهوری اسلامی باید با قطع تمام همکاری‌های هسته‌ای خود با آژانس و تعلیق هر گونه مذاکره، تنها پیشبرد برنامه‌های راهبردی مورد نظر خود را بدون هیچ گونه محدودیتی در نظر داشته باشد.

اما حملات اسرائیل نشان داد که نه‌تنها آسمان ایران تا حد زیادی بی‌دفاع است، بلکه جمهوری اسلامی نیز در عرصه بین‌المللی به شکل بی‌سابقه‌ای تنهاست. در چنین شرایطی بی‌توجهی ایران به خواسته‌های غرب و اسرائیل -که آنها را بسیار غیرمنصفانه می‌داند- می‌تواند نه‌تنها آتش‌بس شکننده موجود را به صورت جدی تهدید کند، بلکه با فعال شدن مکانیسم ماشه،‌ ایران را با تحریم‌های گسترده بین‌المللی روبرو کند، آن هم در شرایطی که از نظر اقتصادی در شرایط بسیار وخیمی به سر می‌برد.

در اینجا به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهیم که مکانیسم ماشه دقیقا چیست، چگونه عمل می‌کند، و اگر این سازوکار فعال شود چه سرنوشتی در انتظار جمهوری اسلامی ایران خواهد بود.

مکانیسم ماشه چیست؟

مکانیسم ماشه، که در متن برجام با عنوان «سازوکار حل‌وفصل اختلاف» آمده، ابزاری است که به کشورهای عضو توافق اجازه می‌دهد در صورت نقض تعهدات از سوی ایران، روندی رسمی را برای بازگرداندن تحریم‌های بین‌المللی آغاز کنند.

این روند در بندهای ۳۶ و ۳۷ برجام توضیح داده شده و به این صورت عمل می‌کند:

• اگر یکی از طرف‌های برجام احساس کند که طرف دیگر به تعهداتش پایبند نیست، می‌تواند شکایت خود را به «کمیسیون مشترک» (نهاد نظارتی بر اجرای برجام) ارائه دهد.
• کمیسیون ۱۵ روز فرصت دارد تا موضوع را بررسی و حل‌وفصل کند. اگر اختلاف حل نشد، موضوع به سطح وزیران خارجه ارجاع می‌شود که آن‌ها نیز ۱۵ روز دیگر فرصت دارند.
• در صورت ادامه اختلاف، کمیسیون ۵ روز دیگر برای تلاش نهایی فرصت دارد.
• اگر پس از این ۳۵ روز، کشور شاکی همچنان قانع نشد، می‌تواند موضوع را به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع دهد.

در این مرحله، شورای امنیت باید ظرف ۳۰ روز درباره ادامه تعلیق تحریم‌ها رای‌گیری کند. اما نکته کلیدی اینجاست که اگر حتی یکی از اعضای دائم شورای امنیت (آمریکا، روسیه، چین، فرانسه یا بریتانیا) این قطعنامه را وتو کند، تحریم‌های سازمان ملل به‌طور خودکار و بدون نیاز به رای‌گیری جدید بازمی‌گردند. به همین دلیل، این سازوکار به نام «مکانیسم ماشه» یا «بازگشت خودکار تحریم‌ها» شناخته می‌شود.

همچنین در پیوست اول برجام، سازوکاری برای دسترسی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به سایت‌های مشکوک ظرف ۲۴ روز پیش‌بینی شده است. اگر ایران همکاری نکند، این موضوع نیز می‌تواند در نهایت به فعال‌سازی مکانیسم ماشه منجر شود.

در سال ۲۰۲۰، آمریکا تلاش کرد از مکانیسم ماشه برای بازگرداندن تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران استفاده کند، اما اکثریت قاطع اعضای شورای امنیت، از جمله متحدان نزدیک واشنگتن مانند فرانسه و بریتانیا، اعلام کردند که آمریکا با خروج رسمی‌اش از برجام در سال ۲۰۱۸، دیگر «عضو مشارکت‌کننده» در این توافق محسوب نمی‌شود و بنابراین از نظر حقوقی حق استفاده از این سازوکار را ندارد.

مکانیسم ماشه در قطعنامه ۲۲۳۱

قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل، سندی کلیدی و مکمل توافق هسته‌ای ایران (برجام) است که در تاریخ ۲۰ ژوئیه ۲۰۱۵، شش روز پس از امضای برجام میان ایران و گروه ۱+۵، به تصویب رسید. این قطعنامه، چارچوب حقوقی اجرای برجام را در سطح بین‌المللی تعیین کرد و به این توافق جنبه‌ای الزام‌آور در نظام حقوقی سازمان ملل بخشید.

بر اساس این قطعنامه، شش قطعنامه پیشین شورای امنیت که از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ علیه ایران صادر شده بودند – و شامل تحریم‌های گسترده در زمینه‌های اقتصادی، تسلیحاتی و فناوری بود – به‌طور رسمی لغو شدند. این قطعنامه‌ها ذیل فصل هفتم منشور سازمان ملل صادر شده بود که به شورای امنیت اجازه می‌دهد در موارد تهدید علیه صلح و امنیت بین‌المللی، اقدامات تنبیهی از جمله تحریم یا حتی اقدام نظامی را تصویب کند.

با لغو آن‌ها، ایران به‌طور مشروط از شمول این فصل خارج شد، به این معنا که تا زمانی که به تعهداتش در چارچوب برجام پایبند بماند، از بازگشت تحریم‌های بین‌المللی در امان خواهد بود.

در قطعنامه ۲۲۳۱، علاوه بر لغو تحریم‌ها، سازوکار بازگشت آن‌ها در صورت نقض تعهدات نیز،‌ مطابق با مفاد برجام، پیش‌بینی شده است. مکانیسم ماشه که ابتدا در دو بند برجام تعریف شده، در بندهای ۱۱ و ۱۲ قطعنامه ۲۲۳۱ جنبه اجرایی پیدا کرده است.

همان طور که پیشتر اشاره شد طبق این ساز و کار اگر یکی از طرف‌های برجام ادعا کند که ایران تعهداتش را نقض کرده، می‌تواند روندی را فعال کند که در نهایت همه تحریم‌های لغوشده ایران به صورت خودکار بازگردند.

علاوه بر این، در متن قطعنامه ۲۲۳۱ محدودیت‌هایی برای برنامه موشکی ایران در نظر گرفته شده است. در بند سوم پیوست ب این قطعنامه، از ایران خواسته شده از فعالیت‌هایی که به توسعه موشک‌های قادر به حمل کلاهک هسته‌ای منجر می‌شود، خودداری کند. با این حال، ایران همواره تاکید کرده که برنامه موشکی‌اش ماهیتی دفاعی دارد و چون این بند با عبارت «از ایران خواسته می‌شود» آغاز شده، از نظر حقوقی الزام‌آور تلقی نشده است.

روند افول برجام: خروج آمریکا و کاهش تعهدات ایران

برجام، در تیر ۱۳۹۴ (ژوئیه ۲۰۱۵) با هدف محدودسازی برنامه هسته‌ای ایران در برابر لغو تحریم‌های بین‌المللی امضا شد. ایران متعهد شد سطح غنی‌سازی اورانیوم را کاهش دهد، ذخایر مواد هسته‌ای را محدود کند و اجازه بازرسی‌های گسترده‌تری به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بدهد.

در ابتدا، اجرای برجام با موفقیتی نسبی همراه بود و فضای دیپلماتیک مثبتی شکل گرفت. با این حال بهره‌برداری اقتصادی ایران از برجام در عمل محدود باقی ماند که یکی از دلایل اصلی آن تردید و هراس شرکت‌های بزرگ بین‌المللی برای بازگشتن و تعامل با ایران بود.

اندکی بعد از اجرای رسمی برجام در ژانویه ۲۰۱۶، کارزار انتخاباتی دونالد ترامپ در آمریکا آغاز شد. او که از مخالفان سرسخت این توافق و شیوه عملکرد دولت باراک اوباما در این زمینه بود، برجام را «بدترین توافق تاریخ» خواند و وعده داد آن را لغو کند.

دونالد ترامپ در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا در آن سال پیروز شد و در ماه مه ۲۰۱۸، دولت او رسما اعلام کرد که از برجام خارج می‌شود و تحریم‌های آمریکا علیه ایران را با شدت بیشتری بازمی‌گرداند. این اقدام با وجود مخالفت اتحادیه اروپا، روسیه، چین و در شرایطی صورت گرفت که آژانس تعهد ایران به برجام را تا آن زمان تایید کرده بود.

اما دولت ترامپ هدف خود را دستیابی به توافقی «قوی‌تر و گسترده‌تر» می‌دانست که شامل برنامه موشکی و نقش منطقه‌ای ایران نیز باشد. در عمل، سیاست «فشار حداکثری» آمریکا، اقتصاد ایران را هدف قرار داد و «فضای بی‌اعتمادی» را تشدید کرد.

بازگشت تحریم‌های آمریکا ضربه‌ای سنگین به اقتصاد ایران وارد کرد. صادرات نفت به شدت کاهش یافت، ارزش پول ملی سقوط کرد، و شرکت‌های خارجی که قصد ورود به بازار ایران را داشتند از بیم تحریم‌های ثانوی آمریکا از این کار منصرف شدند. اتحادیه اروپا تلاش کرد با راه‌اندازی سازوکاری به‌نام اینستکس برای حفظ مبادلات انسانی و دارویی، برجام را نجات دهد، اما این سازوکار هرگز کارکرد موثری پیدا نکرد.

با خروج آمریکا از برجام روند افول این توافق، تنها ۱۶ ماه پس از اجرای رسمی آن، آغاز شد و ایران نیز کاهش گام‌به‌گام تعهدات هسته‌ای خود را کلید زد.

غنی‌سازی ۶۰ درصدی و حمله اسرائيل

بعد از خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌های اقتصادی، ایران تا حدود یک سال همچنان به تعهدات هسته‌ای خود پایبند ماند. تهران امیدوار بود طرف‌های باقی‌مانده در توافق، به ویژه کشورهای اروپایی، بتوانند از طریق سازوکارهای مانند اینستکس، منافع اقتصادی وعده‌داده‌شده را تا حدی عملی کنند. اما با شکست این تلاش‌ها و افزایش فشار اقتصادی، ایران تصمیم گرفت گام‌به‌گام از تعهداتش در برجام به عنوان اقدامی متقابل، عقب‌نشینی کند.

در اردیبهشت ۱۳۹۸، شورای عالی امنیت ملی ایران اعلام کرد که تهران طبق بندهای ۲۶ و ۳۶ برجام، برخی محدودیت‌های هسته‌ای را به‌طور تدریجی متوقف خواهد کرد. این روند، که به «پنج گام کاهش تعهدات» مشهور شد، از سوی ایران در قالب بیانیه‌های رسمی اعلام و اجرا شد:

گام اول: افزایش ذخایر اورانیوم غنی‌شده و آب سنگین فراتر از سقف مجاز در برجام.

گام دوم: افزایش سطح غنی‌سازی از۳/۶۷ درصد به حدود ۴/۵ درصد.

گام سوم: توقف محدودیت‌ها در تحقیق و توسعه سانتریفیوژهای پیشرفته.

گام چهارم: ازسرگیری فعالیت‌های هسته‌ای در سایت فردو و تزریق گاز به سانتریفیوژها.

گام پنجم (و نهایی): کنار گذاشتن تمام محدودیت‌های عملیاتی در ظرفیت، سطح غنی‌سازی، حجم مواد و تحقیق و توسعه.

ایران در هر مرحله تاکید می‌کرد که این اقدامات برگشت‌پذیرند و در صورت اجرای تعهدات سایر طرف‌ها، آمادگی بازگشت کامل به توافق را دارد. هم‌زمان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بارها در گزارش‌های خود اعلام کرد که ایران از سقف مجاز در برجام فراتر رفته و فعالیت‌هایی انجام داده که بر اساس توافق ممنوع بوده است، از جمله غنی‌سازی تا سطح ۶۰ درصد در نطنز و فردو، و نصب صدها سانتریفیوژ پیشرفته.

در همان دوره کشورهای فرانسه، آلمان و بریتانیا بارها هشدار دادند که ادامه این مسیر می‌تواند به فعال شدن سازوکار حل اختلاف و حتی مکانیسم ماشه منجر شود، اما در عمل این اتفاق نیفتاد.

در طی سال‌های بعد نیز در دولت ابراهیم رئیسی در ایران و جو بایدن در آمریکا مذاکرات بی‌نتیجه‌ای درباره برنامه هسته‌ای ایران برگزار شد تا این که بار دیگر دونالد ترامپ روی کار آمد و با زبانی تهدیدآمیز از رهبران ایران خواست به میز مذاکره بازگردند.

اما سرانجام در روز ۲۳ خرداد ۱۴۰۴، اسرائیل که ایران را به تعلل در روند مذاکرات متهم می‌کرد و ذخایر اورانیوم ۶۰ درصدی ایران را به‌دلیل نزدیکی به سطح غنای تسلیحاتی، «تهدیدی موجودیتی» برای خود می‌دانست، علی‌رغم تأکید تهران بر صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای‌اش، حمله‌ای گسترده به ایران را آغاز کرد؛ حمله‌ای که به گفته اسرائیل و آمریکا، برنامه هسته‌ای ایران را به‌طور قابل توجهی به عقب راند، گره آن را پیچیده‌تر کرد و با قرار دادن هم‌زمان تهدید نظامی و فعال‌سازی سازوکار بازگشت تحریم‌های بین‌المللی از طریق مکانیسم ماشه، رهبران جمهوری اسلامی را در موقعیتی بی‌سابقه قرار داد.

صدای آمریکا: همزمان با بالا گرفتن درگیری نظامی میان جمهوری اسلامی و اسرائیل، آمریکا ابراز تمایل و امیدواری کرد که مذاکرات میان تهران و واشنگتن ادامه یابد.

یک مقام بلندپایه دولت ایالات متحده در پیامی اختصاصی به صدای آمریکا گفت «اگرچه روز یکشنبه دیداری برگزار نخواهد شد، اما ما همچنان به گفت‌وگوها پایبند هستیم و امیدواریم ایرانی‌ها به‌زودی به میز مذاکره بازگردند.»

بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، عصر شنبه اعلام کرده بود که مذاکرات هسته‌ای میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده که قرار بود یکشنبه ۲۵ خرداد برگزار شود، لغو شده است.

پیش از این، عباس عراقچی وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ادامه مذاکرات میان تهران و واشنگتن را در شرایطی که حملات اسرائیل ادامه دارد، «بی‌معنا» توصیف کرده بود.

اما دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا ابراز امیدواری کرده است که رسیدن به توافق با تهران همچنان میسر باشد.

او روز جمعه چند دقیقه پیش از رفتن به اتاق وضعیت برای جلسه‌ای راهبردی درباره جمهوری اسلامی به آکسیوس گفت که باور دارد حمله گسترده اسرائیل احتمال دستیابی به توافق هسته‌ای میان آمریکا و جمهوری اسلامی را افزایش داده است.

دونالد ترامپ استدلال کرد که پس از حملات فلج‌کننده اسرائیل، جمهوری اسلامی اکنون انگیزه بیشتری برای رسیدن به توافق دارد.
او گفت: «نتوانستم آن‌ها را در عرض ۶۰ روز به توافق برسانم. خیلی نزدیک بودند، باید آن را انجام می‌دادند. شاید حالا اتفاق بیافتد.»

دونالد ترامپ همچنین در گفت‌وگو با خبرگزاری رویترز گفت: «من تلاش کردم جمهوری اسلامی را از تحقیر و مرگ نجات دهم. من واقعاً سخت تلاش کردم که این اتفاق نیافتد، چون دوست داشتم یک توافق حاصل شود.»

پوشش زنده بی‌بی‌سی:

ارتش اسرائیل می‌گوید به سایت‌های نگهداری و پرتاب موشک در غرب ایران حمله کرده است

ارتش اسرائیل در پست تلگرام از حملاتی به «سایت‌های نگهداری و پرتاب» موشک در غرب ایران در یک ساعت گذشته خبر داد.در این پست تلگرامی تصاویری منتشر شده که ارتش اسرائیل می‌گوید مربوط به همین حمله است.

ارتش اسرائیل همچنین گفت نیروی هوایی و نیروی دریایی‌اش هفت ریزپرنده را که از ایران شلیک شده بودند هدف قرار داده‌اند.

تصاویری که ارتش اسرائیل منتشر کرده یک انفجار در آسمان را نشان می‌دهد که به گفته آنها لحظه انهدام یک پهپاد است.

درگیری ایران و اسرائیل محور اصلی اجلاس گروه ۷ خواهد بود, جیمز لندل — خبرنگار دیپلماتیک بی‌بی‌سی

اجلاس این هفته گروه هفت (جی۷) در کانادا تحت‌الشعاع جنگ اسرائیل -ایران قرار خواهد گرفت؛ اما این درگیری نظامی چیزی نبود که شاید این رهبران انتظار آنرا داشتند.

در ابتدا قرار بود محور اصلی گفتگوها، جنگ روسیه علیه اوکراین و جنگ تعرفه‌ای دونالد ترامپ علیه شرکای تجاری آمریکا باشد.

اما اکنون، این نشست سه‌روزه در کوه‌های راکی استان آلبرتا، به‌ناچار بر جنگ در خاورمیانه متمرکز خواهد بود.

آژیر خطر حمله برای شب دوم در اسرائیل به صدا درآمد, هوگو باچگا — خبرنگار خاورمیانه بی‌بی‌سی در بیروت

برای دومین شب پیاپی، آژیر خطر در سراسر اسرائیل به صدا درآمد وسامانه‌های پدافند هوایی این کشور تلاش کردند موشک‌های ایرانی را رهگیری کنند.

در شهر طمره در شمال اسرائیل، شهری عمدتاً فلسطینی‌نشین – یک خانه پس از اصابت موشک تا حدی فرو ریخت.

ساعاتی بعد و در موج دوم حملات، ساختمانی در شهر مرکزی بت یام به شدت آسیب دید. با طلوع صبح، تیم‌های امدادی همچنان در حال جست‌وجو برای یافتن افراد مفقود بودند.

در ایران نیز حملات هوایی تازه‌ای از سوی اسرائیل انجام شد.

اهداف این حملات شامل ساختمان وزارت دفاع در تهران و مکان‌هایی بود که اسرائیل می‌گوید با برنامه هسته‌ای ایران مرتبط هستند، از جمله یک مخزن نفت، که به نظر می‌رسد نخستین حمله به زیرساخت انرژی ایران بوده باشد.

روابط ایران و اسرائیل؛ از بد به بدتر

تشدید اخیر درگیری‌های نظامی میان ایران و اسرائیل چندان هم غافلگیرکننده نبود. این دو قدرت منطقه‌ای سال‌هاست درگیر یک «جنگ در سایه» هستند، یعنی به تعبیری حمله به منافع یکدیگر بدون پذیرش مسئولیت مستقیم.

اما از زمان آغاز جنگ در غزه، این حملات بین ایران و اسرائیل شدت گرفته‌اند. اسرائیل در سپتامبر سال گذشته رهبر حزب‌الله را کشت و اوایل این ماه نیز رئیس حماس را هدف قرار داد. این دو گروه از نزدیک‌ترین نیروهای نیابتی ایران در منطقه محسوب می‌شوند.

در مقابل، تهران در ماه اکتبر بیش از ۱۸۰ موشک به سوی اسرائیل شلیک کرد که بیشتر آن‌ها رهگیری شدند.

اسرائیل نیز با حملات هوایی پاسخ داد — اما در ماه‌های اخیر، عملیات‌های نظامی فروکش کرده بود.

اسرائیل بارها اعلام کرده که ایران تهدیدی وجودی برای بقای آن است – در حالی که آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر ایران، از عباراتی مانند «غده سرطانی» برای توصیف اسرائیل استفاده کرده است.

اسرائیل نگران است که ایران در حال تلاش برای ساخت سلاح هسته‌ای باشد و می‌گوید هدف عملیات کنونی، زیرساخت‌های نظامی ایران از جمله تأسیسات هسته‌ای آن است.

ایران ساخت سلاح هسته‌ای را رد می‌کند. اما بسیاری از کشورهای غربی در این خصوص به عبارتی قانع نشده‌اند. روز پنجشنبه، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کرد که ایران تعهداتش در زمینه منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای را نقض کرده است.

قرار بود واشنگتن و تهران روز یک‌شنبه گفتگوهایی درباره برنامه هسته‌ای ایران از سر بگیرند — اما طبق اعلام عمان که کشور میانجی این مذاکرات بوده است اکنون این گفتگوها لغو شده‌اند.

افزایش تعداد کشته‌های حملات موشکی ایران به ۹ نفر

ایران شب گذشته دو موج حملات موشکی به اسرائیل انجام داد که براساس آخرین خبرها ۹ شهروند اسرائیلی در آنها کشته شده‌اند.

به گزارش چندین رسانه خبری اسرائیلی، در یکی از حملات، برخورد موشک‌ها به یک محله مسکونی در نزدیکی حیفا در شمال این کشور، حداقل پنج نفر کشته شدند.

به گفته سرویس اورژانس اسرائیل، در حملات دیگری در نزدیکی تل‌آویو، یک زن ۶۰ ساله کشته شده و ۲۰ نفر دیگر در همان منطقه و ۲۴ نفر در کوهپایه‌های جودین زخمی شده‌اند.

اورژانس اسرائیل همچنین گفته در شهر ساحلی بت یام درست در جنوب تل‌آویو نیز سه نفر کشته و بیش از ۱۰۰ نفر زخمی شده‌اند.

نخست‌وزیر بریتانیا بر «کاهش تنش» تاکید دارد, کریس میسون — دبیر سیاسی بی‌بی‌سی

پیام کی‌یراستامر، نخست‌وزیر بریتانیا، در جنگ بین اسرائیل و ایران روشن است: «کاهش تنش». او به ما گفت که او نه احتمال کمک جنگنده‌های بریتانیایی به اسرائیل را رد می‌کند و نه تأیید — همان‌طور که در آوریل و اکتبر سال گذشته رخ داد.

ایران به بریتانیا، فرانسه و ایالات متحده هشدار داده که دراست صورت حمایت از اسرائیل، کشتی‌ها و پایگاه‌های آن‌ها در منطقه اهداف مشروع تلقی خواهند شد.

آقای استارمر شب گذشته با مارک کارنی، نخست‌وزیر کانادا، در اینجا دیدار و گفت‌وگوهایی درباره امنیت و تجارت داشت. هر دو قرار است به استان آلبرتای کانادا برای شرکت در اجلاس گروه هفت (G7) بروند. خاورمیانه در صدر دستور کار قرار دارد.

فریدریش مرتز، صدراعظم آلمان، امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، و دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، از جمله رهبرانی هستند که برای سه روز گفت‌وگو در این اجلاس گرد هم می‌آیند.

رسانه‌های اسرائیلی: تعداد کشته‌های حملات اخیر ایران به پنج نفر رسید

رسانه‌های اسرائیلی گزارش کرده‌اند تعداد کشته‌های حملات موشکی اخیر ایران به شهر طمره، در نزدیکی حیفا به پنج نفر افزایش یافته است.

هاآرتص هم در گزارش دیگری گفته یک نفر در حملات ایران کشته شده و ۲۰ نفر در نقاط مختلف اسرائیل زخمی شده‌اند.

به نوشته این رسانه حال سه نفر از زخمی‌ها وخیم است.

ارتش اسرائیل می‌گوید به سایت‌های زیرساخت هسته‌ای ایران حمله کرده است

ارتش اسرائیل می‌گوید که در ساعات گذشته مجموعه‌ای از حملات را به تأسیسات زیربنایی در تهران که با برنامه هسته‌ای ایران مرتبط هستند، انجام داده‌ است.

به گفته اسرائیل این اهداف شامل مقر وزارت دفاع ایران و سازمان نوآوری و تحقیقات دفاعی است.

در این اطلاعیه همچنین آمده که به «اهداف دیگری» که «تلاش‌های رژیم ایران برای دستیابی به سلاح هسته‌ای را پیش می‌بردند و جایی که ایران آرشیو هسته‌ای خود را پنهان می‌کرد» نیز حمله کرده است.

ارتش اسرائیل خطاب به مردم: «دفاع هوایی غیرقابل نفوذ نیست» به هشدارها توجه کنید

تصاویر منتشر شده از بندر حیفا نشان‌دهنده تخریب گسترده در پی اصابت موشک‌های شلیک شده از سوی ایران است.

پلیس اسرائیل اعلام کرد که در محل نقاطی که موشک‌های ایرانی اصابت کرده حضور دارد و مشغول کمک به مجروحان است.

ارتش اسرائیل پیشتر از شهروندان این کشور خواسته بود که به دستورالعمل‌های صادر شده عمل کنند.

در بیانیه‌ ارتش اسرائیل تاکید شده که سیستم «دفاع هوایی غیرقابل نفوذ نیست» و مردم باید به هشدارهای صادر شده توجه کنند.

آتش‌نشانی تهران: در تلاش برای کنترل حریق در شهران هستیم

سخنگوی سازمان آتش‌نشانی تهران گفته آتش‌نشانان در‌ تلاش برای به کنترل در آوردن حریق در شهران هستند.

به گفته او «در انبار شهران دو سه مخزن دچار آتش‌سوزی شده که این مخازن بنزین نبوده و از مشتقات دیگر نفتی بوده» است.

سپاه می‌گوید اگر حملات اسرائیل ادامه یابد «حملات ایران شدت خواهد گرفت»

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بیانیه‌ای درباره حمله امشب به اسرائیل منتشر کرده است.

در این بیانیه آمده است که تأسیسات اسرائیلی «مرتبط با تولید سوخت جت جنگنده و مراکز تأمین انرژی» هدف حمله امشب قرار گرفته‌اند.

سپاه پاسداران در ادامه بیانیه هشدار داده است که اگر حملات اسرائیل ادامه یابد «حملات ایران شدت خواهد گرفت».

همچنین در بخش دیگری از این بیانیه، سپاه پاسداران مدعی شده که «سه موشک کروز، ۱۰ پهپاد و ده‌ها ریزپهپاد متخاصم» را که به مناطق مختلف ایران حمله کرده بودند، رهگیری و منهدم کرده است.

ارتش اسرائیل: میلیون‌ها اسرائیلی به پناهگاه‌ها رفتند

ارتش اسرائیل در حسابش در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که «میلیون‌ها» شهروند این کشور به پناهگاه‌ها رفته‌اند.

ارتش اسرائیل در حسابش در شبکه اجتماعی ایکس گفته که صدای آژیر خطر در نقاط مختلف این کشور به صدا در آمده و اسامی شهرهای زیادی را آورده است.

کابینه امنیتی به ریاست نتانیاهو تشکیل جلسه داد

آغاز موج جدید حملات ایران به اسرائیل

رسانه‌های ایران لحظاتی پیش از آغاز موج جدید حملات موشکی ایران به اسرائیل خبر داده است.

تصاویری هم از این شلیک‌ها در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های خبری منتشر شده است.

هدف قرار گرفتن پالایشگاه نفت در حیفا

براساس یک ویدیو منتشر شده در شبکه‌های اجتماعی که بی‌بی‌سی هم‌اکنون می‌تواند آن را تایید کند، پالایشگاه نفت حیفا هدف موشک‌های ایران قرار گرفته است.

این ویدیو آتش‌سوزی در پالایشگاه نفت حیفا را پس از شلیک موشک‌های امشب از سوی ایران نشان می‌دهد.

در این ویدیو که از فاصله دور فیلمبرداری شده است، می‌توانیم پالایشگاه نفت حیفا را با تطبیق نشانه‌های شناخته شده اطراف آن و یافتن مکان دقیقی که از آن فیلمبرداری شده است، تشخیص دهیم.

بی‌بی‌سی وریفای همچنان به بررسی ویدیوهای بیشتری از پیامدهای حملات امشب هر دو کشور ادامه می‌دهد.

پیش از این مقامات دولتی در حیفا اصابت هرگونه موشک به حیفا را تکذیب کرده بودند و به همین دلیل بی‌بی‌سی تاکنون نتوانسته بود هدف قرار گرفتن پالایشگاه را تایید کند.

انفجاری مهیب در کرج

روزنامه‌ شرق ویدیویی از یک انفجار مهیب در شهر کرج منتشر کرده است.

تصاویر مختلفی از این انفجار منتشر شده و برخی کاربران از اتوبان کرج به تهران دود بلند شده از این انفجار را دیده‌اند.

در ویدیو منتشر شده صدای پرواز جنگنده‌های اسرائیلی نیز شنیده می‌شود.

گزارش‌های تایید نشده حاکی از هدف قرار گرفتن یک مرکز نظامی سپاه پاسداران می‌باشد.

گزارش‌ها از هدف قرار گرفتن ستاد وزارت دفاع ایران

براساس تصاویری که به دست بی‌بی‌سی فارسی رسیده، منطقه نوبنیاد تهران هدف حملات اسرائیل قرار گرفته و انفجار بزرگی در آن رخ داده است.

خبرگزاری ایلنا تایید کرد که «ستاد وزارت دفاع در تهران» هدف حمله «هواگردهای» اسرائیل قرار گرفته است.

به نوشته این رسانه این ساختمان «ستاد فرماندهی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح» در منطقه نوبنیاد «یکی از ساختمان‌های اداری این ستاد » بوده است.

ایلنا نوشته این ساختمان «آسیب جزئی» دیده است و طی حمله دیگری در این منطقه «سازمان پژوهش‌ و نوآوری‌های دفاعی وزارت دفاع (سپند)» نیز مورد اصابت قرار گرفته است.

روزنامه شرق هم گزارش کرده «دود ناشی از انفجار در شرق تهران» دیده شده است.

رادیوفردا: درگیری نظامی میان ایران و اسرائیل، که پس از حملات اسرائیل به نقاط مختلف ایران آغاز شد و شدت گرفت،‌ پرسش‌های مهمی درباره هدف و پیامدهای واقعی این عملیات در محافل سیاسی و فنی مطرح کرده است.

مارک هیبز، تحلیلگر مؤسسه کارنگی در برلین، در گفت‌وگو با رادیوفردا این احتمال را مطرح می‌کند که حملۀ اخیر ممکن است هدفی فراتر از بازداشتن هسته‌ای داشته باشد و از جمله موضوع «تغییر رژیم» مطرح باشد.

در همین حال آقای هیبز می‌گوید از آن‌جا که ایران ممکن است «‌در کوتاه‌مدت قادر به عبور از یک آستانه و دستیابی به توانایی سلاح‌های هسته‌ای باشد و این اتفاق پیشتر نیفتاده،‌ سطح دیپلماسی برای جلوگیری از گسترش نزاع بسیار بیشتر از موارد مشابه پیشین خواهد بود».

ارزیابی اولیه شما از حمله بامداد جمعه اسرائیل چیست؟

اطلاعاتی که تاکنون داریم، سؤالات بیشتری را نسبت به پاسخ‌ها مطرح می‌کند. اول از همه، البته ما نمی‌دانیم و ممکن است فهمیدن این موضوع زمان ببرد، ما نمی‌دانیم که حملات به تأسیسات هسته‌ای ایران چقدر خسارت وارد کرده است. این یک سؤال بسیار مهم است زیرا پس از حملات، باید این سؤال مطرح شود که ایران با چه سرعتی می‌تواند برنامه هسته‌ای خود را بازسازی کند و به خصوص با چه سرعتی می‌تواند غنی‌سازی اورانیوم تحریک‌آمیز را در هر یک از سایت‌هایی که دارد از سر بگیرد.

این مهم است زیرا این حمله تا حدی ممکن است واکنشی از سوی ایران را برانگیزد، که تهدید کرده است که در صورت تشدید چشمگیر خصومت‌های اسرائیل یا ایالات متحده علیه برنامه هسته‌ای ایران، آن را انجام خواهد داد.

این سؤال به طور فزاینده‌ای مطرح شده است که آیا ایران در نتیجه این حملات از ان‌پی‌تی خارج خواهد شد یا خیر. پاسخ ایران ممکن است به میزان خسارت، میزان آسیب به تأسیسات بستگی داشته باشد.

بسیار محتمل است که در روزهای آینده شاهد تصاویری باشیم که به نظر می‌رسد عکس‌هایی چشمگیر از خسارات بمباران و دود و آتش و چیزهای دیگر و مکان‌هایی در ایران باشند، که ممکن است برای ناظر این تصور را ایجاد کند که حملات در تخریب این تأسیسات موفقیت‌آمیز بوده‌اند.

اما در واقع، مسئله اینجاست که آیا این حملات در از کار انداختن و تخریب تجهیزاتی که ممکن است در سنگرها یا در مکان‌هایی زیر زمین قرار داشته باشند، موفق بوده‌اند یا خیر؛ مکان‌هایی که ایران، به دلیل ترس از حمله، با راه‌اندازی آنها در زیر زمین یا نصب آنها در زیر زمین، یا ایجاد حفاظت فیزیکی بسیار بسیار محکم برای این تأسیسات برای جلوگیری از حمله موفقیت‌آمیز از آن‌ها محافظت کرده است.

اما حتی اگر در تخریب موفق باشد، همیشه این صحبت مطرح بوده است که شما نمی‌توانید دانش موجود در کشور را بمباران کنید. بله، شش دانشمند کشته شده‌اند، اما دانش هنوز وجود خواهد داشت.

بله، اساساً برخی در اسرائیل در گذشته نگرانی خود را در مورد نتیجه انجام چنین حمله‌ای با نامیدن چنین عملیاتی به عنوان چمن‌زنی ابراز کرده‌اند.

به عبارت دیگر، مثل این است که یک ماشین چمن‌زنی بردارید و چمن را کوتاه کنید، اما چمن اساساً دوباره رشد خواهد کرد. شما چمن را نابود نکرده‌اید. شما چمن را کوتاه کرده‌اید، اما می‌تواند دوباره رشد کند.

این‌گونه است که برخی نگرانی خود را در مورد آنچه اتفاق خواهد افتاد ابراز می‌کنند. این دانش وجود خواهد داشت. البته اگر تجهیزات به طور کامل نابود شوند، یک عقب‌گرد جدی رخ داده است.

سپس این سؤال مطرح می‌شود که چقدر طول می‌کشد تا ایران این برنامه را بازسازی کند. بنابراین ممکن است افرادی که این حمله را انجام داده‌اند، علاوه بر حمله به تأسیسات و حداقل عقب راندن ایران برای مدت معینی، هدف تغییر رژیم در کشور را داشته باشند؛ جایی که اساساً گسترش درگیری علیه ایران توسط اسرائیل، از نظر آن‌ها، ممکن است منجر به تلاش برای سرنگونی حکومت یا تغییر حکومت و در نتیجه تغییر سیاست هسته‌ای اساسی ایران به سمت سیاست همکاری شود.

یعنی شما فکر می‌کنید این حمله ممکن است آن‌طور که اسرائیل می‌گوید پیشگیرانه نبوده باشد، بلکه یک دستور کار بزرگ‌تر مانند تغییر رژیم در پشت آن نهفته است.

درست است. ما نمی‌دانیم چه چیزی در پشت تصمیم نتانیاهو برای انجام این کار نهفته است. واضح است که در گذشته، دولت اسرائیل عزم اصلی خود را برای مقابله با تهدید حمله ایران به اسرائیل با دستیابی به سلاح‌های هسته‌ای ابراز کرده است. و

بدون شک بحثی بین دولت‌های درگیر در این مورد وجود دارد که ایران چقدر به دستیابی به سلاح‌های هسته‌ای نزدیک است. این بحث مدت‌هاست که ادامه دارد و بستگی به این دارد که شما چه تصوری از پیش‌بینی خود برای تبدیل شدن ایران به یک کشور دارای سلاح هسته‌ای دارید. بنابراین این موضوعی است که به سختی می‌توان آن را قطعی کرد. این موضوع بر اساس اطلاعاتی است که بیشتر آن‌ها را در اختیار نداریم.

در روزهای آینده، احتمالاً یک مسئله مطرح خواهد شد. علاوه بر این سؤال که دولت ایالات متحده در این مورد چه می‌داند، سؤالاتی در مورد نقش و جایگاه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی وجود دارد. در مورد ایالات متحده، در روزها و هفته‌های آینده خواهیم دید که آیا ایالات متحده در متقاعد کردن موضع خود مبنی بر این‌که در این ماجرا دخیل نبوده و در آن شرکت نداشته است، موفق خواهد شد یا خیر.

از دیدگاه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، فکر می‌کنم باید سؤالاتی پرسیده شود و این سؤال مطرح خواهد شد که آیا اطلاعاتی به صورت غیررسمی یا رسمی توسط طرف‌هایی که اطلاعاتی در مورد آماده‌سازی برای حمله داشتند، در اختیار آژانس قرار گرفته است یا خیر.

من این سؤال را فقط به این دلیل می‌پرسم که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در انجام راستی‌آزمایی بسیار دخیل است. ایران برنامه هسته‌ای بسیار پیچیده‌ای دارد. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به‌سختی تلاش می‌کند تا فعالیت‌های ایران را روزانه راستی‌آزمایی کند. بنابراین سؤال این است که آیا آژانس و پرسنل آن در طول حمله در معرض خطر بوده‌اند یا خیر.

آیا سازوکاری برای ایران وجود دارد که این حملات متوقف شود؟ زیرا آنچه رئیس جمهور آمریکا ساعتی پیش به صورت آنلاین منتشر کرد و اظهارات نخست وزیر اسرائیل، به نظر می‌رسد که این تازه آغاز کار است و می‌تواند برای مدتی ادامه یابد. آیا راهی برای ایران، به عنوان یک عضو پیمان عدم اشاعه یا ان‌پی‌تی، وجود دارد که این حملات علیه تأسیسات هسته‌ای خود را متوقف کند؟

این اولین بار نیست که به تأسیسات هسته‌ای حمله می‌شود. ما در سال‌های اخیر شاهد خشونت علیه تأسیسات هسته‌ای در اوکراین بوده‌ایم. سابقه‌ای از حملات علیه تأسیسات هسته‌ای در خاورمیانه وجود دارد. در این موارد، آنچه بلافاصله اتفاق می‌افتاد این بود که جلسه‌ای با حضور مدیرکل برگزار می‌شد که اعضای هیئت مدیره آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، از جمله کشوری که تأسیسات آن مورد حمله قرار گرفته بود، در آن حضور داشتند.

معمولاً آنچه اتفاق می‌افتد این است که ابراز تأسف کشورهای عضو از چنین حمله‌ای صورت می‌گیرد. سپس پیامی به شورای امنیت سازمان ملل متحد ارسال می‌شود تا این رویدادها را بررسی کند.

بنابراین من گمان می‌کنم که این دوباره اتفاق خواهد افتاد. بسیار محتمل است که به دلیل ماهیت وخیم این موضوع و احتمال این‌که ایران در بدترین حالت ممکن است از ان‌پی‌تی خارج شود، دیپلماسی برای رسیدگی به این موضوع بسیار فشرده باشد.

این فراتر از سطح دیپلماسی‌ای خواهد بود که قبلاً در چنین مواقعی دیده‌ایم، زیرا در این مورد خاص ما در مورد کشوری صحبت می‌کنیم که تأسیسات هسته‌ای آن در یک دوره زمانی بسیار حساس توسط یک دشمن مورد حمله قرار گرفته است.

کشوری که مورد حمله قرار گرفته ممکن است در کوتاه مدت قادر به عبور از یک آستانه و دستیابی به توانایی سلاح‌های هسته‌ای باشد. این قبلاً اتفاق نیفتاده است. این بدان معناست که این وضعیت بسیار جدی‌تر از موارد قبلی است.

من انتظار دارم که دیپلماسی در حال حاضر در سطح بسیار بالایی باشد تا جلوی این امر را بگیرد و سعی کند حمله را مهار و محدود کند و به نوعی به توافقی برسد که در آن بحث با ایران باید در مورد آینده برنامه هسته‌ای آن صورت گیرد.