Apr 23 2016
‘عقیمسازی زنان کارتن خواب’؛ طرحی برای کاهش آسیب یا نقض حقوق زنان؟
بیبیسی: اخیرا در شبکههای اجتماعی، خبری منسوب به شهیندخت مولاوردی، معاون رئیسجمهوری ایران در مورد عقیم کردن زنان کارتن خواب در ایران منتشر شد که واکنشهای فراوانی را برانگیخت.
به دنبال انتشار گسترده این خبر، معاونت امور زنان و خانواده ریاست جمهوری در اطلاعیهای اعلام کرد موضوع این بحث مربوط به یک سال پیش است و خانم مولاوردی نیز در توییتر خود اعلام کرد که دولت هنوز هیچ برنامهای در این زمینه ندارد.
اما این موضوع همچنان در شبکه های مجازی داغ است.
براساس آماری که شهرداری تهران دو سال پیش اعلام کرد بیش از ۱۵ هزار کارتن خواب در پایتخت وجود دارد که ۱۵ درصد از آنها یعنی نزدیک به سه هزار نفر از این افراد زنان هستند که به طور تقریبی حدود سه درصد از این زنان یعنی حدود ۹۰ نفر عموما باردار هستند.
عالیه شکربیگی، دبیر کارگروه خانواده سالم معاونت امور زنان و خانواده نهاد ریاست جمهوری با تاکید بر اینکه خانم مولاوردی موافق عقیم سازی زنان کارتن خواب نیست، به ایسنا گفت: “زمانی که زن کارتن خواب بدون هیچ امکاناتی بچهای را به دنیا بیاورد و فرزند او در خیابان بزرگ شود، آسیبهای اجتماعی از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود اما جهتگیریهای سیاسی متاسفانه مانع توجه به واقعیتهای اجتماعی شده و این واقعیتها پشت چنین جهتگیریهایی پنهان شده است ولی اگر خواهان کمک به مردم هستیم باید از سیاستزدگی دوری کنیم و از برچسبزنی و انگزنی بپرهیزیم.”
معاون خدمات اجتماعی سازمان رفاه و مشارکتهای اجتماعی شهرداری تهران سال گذشته علت اصلی افزایش تعداد کارتنخوابهای زن در شهر تهران را اعتیاد دانست و عنوان کرد که زن ها زودتر از مردها در برابر اعتیاد ضربه میخورند و از خانواده طرد میشوند از این رو در هر سن و سالی به بیخانمان میشوند.
شبنم رحمتی، روزنامه نگار، در واکنش به سخنان شهیندخت مولاوردی در توییتر خود نوشت: “عقیم سازی زنان کارتن خواب، خدمتی به بچه های اونها است که ناخواسته وارد همین چرخه اعتیاد و کارتن خوابی می شوند.”
بهرام رحیمی، فعال حقوق کودک، در واکنش به احتمال وجود چنین طرحی به بیبیسی فارسی گفت: “این طرح به شکلی که مطرح شده صحیح نیست، اما اگر ذیل یک مجموعه برنامه تحت نظر سازمان های غیر دولتی انجام شود، می تواند به عنوان راه حلی برای کاهش آسیب در نظر گرفته شود.”
آقای رحیمی با تاکید بر اینکه این برنامه ها به هیچ عنوان نمی تواند برطرف کننده مشکل باشد، گفت که عنوان این طرح می توانست، “طرح کاهش آسیب در زنان کارتن خواب” باشد، در قالب آن به زنان آموزش داده شود و پیشنهاد شود که اگر علاقمند هستند، “می توانند عقیم سازی” کنند.
این فعال حقوق کودک با اشاره به اینکه نباید این تصور ایجاد شود که این دستورالعمل حکومتی و اجباری است، گفت: “اگر وزارت بهداشت و نهادهای مدنی در این بحث مداخله کنند، واکنش ها به مراتب متفاوت خواهد بود. اما نکته دیگر این است که چرا این موضوع سویه جنسیتی دارد، اگر قرار است برای افراد کارتن خواب فکری شود، زن و مرد ندارد. باید راهی برای کاهش آسیب میان کارتن خوابها ارائه کرد.”
مریم حسین خواه فعال حقوق زنان نیز مهمترین ایراد این طرح را از بین بردن کنترل زنان کارتن خواب بر بدنشان می داند. او به بیبیسی گفت: “اعتیاد و کارتن خوابی ممکن است دایم نباشد، اما عقیم کردن، همیشگی است. راهکار بهتر می تواند آموزش برنامه های پیشگیری از بارداری و روابط جنسی سالم باشد که متاسفانه در سالهای اخیر به بهانه افزایش جمعیت کمرنگ شده است.”
در ادامه واکنشها به این موضوع، امیرحسین قاضیزاده هاشمی،عضو کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی نیز به باشگاه خبرنگاران گفت: “مراجع و علما باید در مورد موضوع عقیم سازی زنان کارتن خواب اظهار نظر کنند زیرا براساس مبانی فقهی باید این موضوع مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد.”
حسین قاضیان، جامعه شناس که از منتقدان این طرح است، به بیبیسی گفت: “در این طرح، این دستگاه دولتی است که اولا قرار است برای زنان تصمیم به عقیم شدن بگیرد٬ ثانیا دولت از بالا و بدون درنظر گرفتن حرکتهایی که میتواند و گاه باید از پایین شکل بگیرد٬ وارد عمل میشود و در نهایت اجبار و زور درکار خواهد آمد٬ گویی که نه خود زنان٬ که دولت باید در مورد بدنشان و به جایشان تصمیم بگیرد. اگر از این موضوع صرفنظر کنیم که این گونه طرحها در عمل چقدر اجرایی میشود و چقدر استمرار مییابد و به موفقیت میرسد٬ ولی باز هم نمیتوان از فقر ابتکار عمل در حل مشکلاتی از این دست٬ گذشت.”
این جامعه شناس با تاکید بر اینکه اقدامات دولتی – حکومتی سبب تضعیف جامعه مدنی برای آموزش می شود، گفت: “معمولا به این فکر نمیشود که چطور میشود به این زنان آموزش داد تا داوطلبانه برای پیشگیری اقدام کنند٬ چطور میشود آنها را تشویق به این اقدام کرد٬ چه کسانی و به چه شیوه میتوانند آنان را آموزش بدهند یا تشویق کنند٬ چه امکانات یا مشوقهایی ممکن است در اختیار آنان گذاشته شود که از بچه دار شدنشان جلوگیری کنند٬ و در نهایت چطور میشود سرچشمه کارتن خواب شدن زن و مرد را به ‘بیل’ گرفت تا آن قدر زنان و مردان کارتن خوابی نداشته باشیم که جلوی بچه دار شدنشان را به ‘پیل’ هم نتوان گرفت.”
سوده راد، فعال حقوق زنان و از مخالفان این طرح به بیبیسی گفت: “عقیمسازی زنان تنها راه پیشگیری از بارداری نیست. غیر از روشهای پیشگیری طبیعی، استفاده از کاندومهای زنانه و مردانه و یا قرصهای هورمونی که نیازمند نظم و مدیریت دایمی هستند که البته مسوولیت آن بطور سنتی همواره بر دوش زنان است، روشهای دیگر پیشگیری از بارداری مثل آییودی یا ایمپلنتهای زیرپوستی سالهاست که با صرف هزینهای ثابت و بدون نیاز به مراقبتهای ویژه، ابزاری با اثر بلندمدت در پیشگیری از بارداری زنان تلقی میشوند.”
او با اشاره به بحث رضایت زنان کارتن خواب گفت: ” بیتردید آنچه زنان نیاز دارند سیاستهایی برای کارتنخواب نشدن و دسترسی به خدماتی برای خروج از وضعیت اضطراری است و نه عقیمسازی که “رضایت” را یدک میکشد تا وجدان ما آسوده باشد و هیچ مسوولیت حقوقی هم متوجه مجریان نباشد.”
بحث موافقان و مخالفان در حالی ادامه دارد که هنوز بحث ساماندهی زنان کارتن خواب مشخص نیست. شماری از زنان کارتن خواب معتاد در کمپهای ترک اعتیاد نگهداری میشوند اما مجددا با بازگشت به خیابان، به شرایط قبلی باز میگردند.
بحث در مورد زنان کارتن خواب و چنین طرحی اگرچه در مقطع فعلی دولت آن را تائید نکرده، نیازمند بررسیهای دقیق و برنامهریزی طولانی مدت با همکاری دولت و نهادهای مردمی و غیر دولتی است و بحثهای احساسی نمیتواند راهکار یا مشکلگشای چنین معضلی باشد.