اخبار

صدای آمریکا: در روزهای نخستین حمله به گروه داعش در موصل، ایران به طور موفقیت آمیزی عراق را وادار کرد طرح حمله خود را تغییر دهد و آن شهر را به محاصره کامل در آورد؛ دخالتی که به گفته افراد آشنا با طرح، از آن زمان به بعد روند پیچ و خم دار این جنگ را شکل دهی کرد.

خبرگزاری رویترز روز چهارشنبه در گزارشی، با ذکر این مقدمه، به نقل از منابع آگاه نوشت که در استراتژی اصلی عملیات آزادسازی موصل، از نیروهای عراقی خواسته می‌شد در سه جهت در اطراف شهر و به شکل نعل اسب موضع گیری کرده و آن را محاصره کنند.

به این ترتیب راه فرار پیکارجویان داعش از سه طرف بسته می‌شد و تنها یک طرف – به سمت غرب و قلمرو داعش در کشور همسایه سوریه – باز می‌ماند. با بکارگیری این مدل، چندین شهر عراق در دو سال اخیر بازپس گرفته شد و با فراهم کردن امکان فرار داعشی‌ها، عملیات به سرعت انجام می‌شد.

اما به نوشته رویترز، تهران از فرار پیکارجویان داعش به داخل سوریه – که بشار اسد رئیس دولت مورد حمایت ایران در آن دست بالا را در جنگ داخلی پنج ساله در اختیار دارد – نگران است و خواستار شکست کامل و نابودی داعش در داخل موصل است.

به گفته منابع خبرگزاری رویترز، که هویت آنها در این گزارش فاش نشده است، ایران برای اعزام نیروهای حشد الشعبی به جبهه غربی موصل و قطع ارتباط بین موصل و رقه – دو مرکز عمده خلافت خودخوانده داعش در عراق و سوریه – به رایزنی پرداخت.

این مسیر ارتباطی اکنون از بین رفته است. برای نخستین بار در دو سال و نیم گذشته در عراق، عملیات مورد حمایت غربی‌ها برای شکست داعش، چندین هزار پیکارجوی داعش که انتخابی جز جنگیدن تا سر حد مرگ ندارند، و حدود یک میلیون از ساکنان باقی مانده در موصل که امکان فرار از از خطوط مقدم جبهه‌های جنگ را ندارند، تا این حد به مرکز شهر نزدیک نشده‌اند.

به گفته یک مقام کرد که در طرح ریزی عملیات آزادسازی موصل دخیل است، «شما اگر دشمن خود را به کنجی ببرید و راه فرار برایش نگذارید، او تا حد مرگ خواهد جنگید.» این مقام کرد که رویترز هویتش را فاش نکرده است می‌گوید «در غرب، ایده اولیه این بود که دالانی را باز بگذارند … اما حشد (الشعبی) اصرار به بستن کامل حلقه محاصره، به منظور جلوگیری از رفتن آنها (پیکارجویان داعش) به سوریه، داشت.»

جنگ موصل بزرگترین عملیات نظامی در عراق از زمان حمله آمریکا در سال ۲۰۰۳ میلادی به این طرف است. در کل، حدود ۱۰۰ هزار نفر در کنار دولت عراق می‌جنگند، که شامل نیروهای پلیس و سربازان عراقی، پیشمرگه‌های کرد اقلیم خودمختار کردستان عراق و واحدهای بسیج مردمی هستند. ائتلاف بین المللی به رهبری آمریکا نیز پشتیبانی هوایی و زمینی را برای آنها فراهم می‌آورد.

فرماندهان ارتش عراق، بارها گفته‌اند که حضور غیرنظامیان در میدان جنگ موصل، موجب پیچیده‌تر و کندتر شدن این عملیات – که حدود هفت هفته از آغاز آن می گذرد – شده است؛ چرا که انجام حملات هوایی و امکان استفاده از تسلیحات سنگین در مناطق پر جمعیت شهر را محدود کرده است.

آنها در فکر تغییراتی در استراتژی خود بودند تا غیرنظامیان راهی برای خروج از مهلکه پیدا کنند، اما این ایده را در نهایت رد کردند؛ چون از این نگران بودند که مردمی که اقدام به فرار می کنند، توسط داعش قتل عام شوند. داعش قبلا هم در موارد مشابه، به منظور جلوگیری از فرار مردم از میادین جنگ، اقدام به اعدام غیرنظامیان کرده بود. در عین حال، با باز کردن راهی برای فرار مردم، مسئولان و گروه‌های امدادرسان هم در برابر خیل عظیم آوارگان با مشکل روبرو می‌شدند.

کشتارگاه

اسناد مربوط به برنامه ریزی های سازمان های امدادرسان در پیش از آغاز عملیات موصل، که توسط رویترز رؤیت شده‌اند، نشان می‌دهد که آنها برای اسکان حدود ۹۰ هزار آواره که ممکن بود از سمت غربی موصل اقدام به فرار کنند، اردوگاه‌هایی را در منطقه تحت کنترل کردها در سوریه پیش بینی کرده بودند.

یکی از این امدادگران می‌گوید «ایران با این ایده موافقت نکرد و اصرار داشت که هیچ کریدور امنی به سمت سوریه نباید ایجاد شود.» او گفت «آنها می‌خواستند که مناطق غربی موصل کشتارگاه شود.»

حشام الهاشمی، یک تحلیلگر عراقی مسائل مربوط به داعش که پیش از عملیات موصل در جریان آن قرار گرفته بود، می گوید در طرح ابتدایی باز گذاشتن یک راه در نظر گرفته شده بود.

به گفته او «طرح اولیه به شکل نعل اسب بود، به طوری که همزمان با تهاجم اصلی از سمت شرق، به مردم و پیکارجوها اجازه می‌داد که از سمت غرب اقدام به فرار یا عقب نشینی کنند.»

حدود یک هفته قبل از آغاز عملیات، رهبر گروه شبه نظامی شیعه حزب الله لبنان، حسن نصرالله که همپیمان نزدیک ایران است، ایالات متحده را متهم کرد که می‌خواهد راه فراری را برای داعشی‌ها به سوریه فراهم کند.

او گفت «ارتش عراق و نیروهای مردمی باید (داعش) را در موصل شکست دهند؛ در غیر این صورت مجبور خواهد شد برای جنگ با این گروه تروریستی به شرق سوریه بروند.» حزب الله در سوریه هم در حمایت از بشار اسد می‌جنگند.

کریم النوری سخنگوی حشد الشعبی این موضوع که تهران پشت تصمیم برای اعزام نیروهای شیعه به غرب موصل بوده است را رد کرده و گفته «ایران اینجا هیچ نفعی ندارد. بیشتر این اظهارات تحلیل‌های واهی هستند و حقیقت ندارند.»

با این حال، کنترل مناطق غربی موصل توسط نیروهای مورد حمایت ایران منافع دیگری هم برای همپیمانان ایران دارد؛ به این ترتیب که این امکان را برای آنها فراهم می کند که با سرعت خود را به سوریه و حمایت از بشار اسد برسانند.

اگر گروه موسوم به «دولت اسلامی» در عراق و سوریه متحمل شکست شود، متحدان تهران کنترل یک منطقه هلالی شکل را به دست خواهند گرفت که از خود ایران آغاز، و با امتداد در خاورمیانه، به لبنان و سواحل مدیترانه می‌رسد.

فشار روسیه

ایران تنها کشوری نبود که اصرار بر بستن راه فرار از غرب موصل داشت. به گفته آقای هاشمی، روسیه – دیگر متحد نیرومند بشار اسد – هم خواستار مسدود شدن هر راه ممکن داعش به سمت سوریه بود. وزارت دفاع روسیه به درخواست خبرگزاری رویترز برای اظهار نظر در این مورد پاسخ فوری نداده است.

فرانسه، یکی از بزرگترین دشمنان اسد، نیز نگران بود که صدها پیکارجوی مرتبط با حملات ترویستی پاریس و بروکسل شاید از موصل فرار کنند. فرانسوی‌ها از عملیات آزادسازی موصل حمایت زمینی و هوایی می‌کنند.

یک هفته پس از آغاز عملیات، فرانسوا اولاند رئیس جمهوری فرانسه گفت در میان سیل مردمی که از موصل به بیرون می آیند، تروریست‌هایی خواهند بود که سعی خواهند کرد جلوتر رفته و خود را بخصوص به رقه برسانند.

با این حال، تا آن زمان در طرح اولیه عملیات مسدود شدن غرب موصل مطرح نشده بود. تا این که حیدر العبادی در ماه اکتبر با اعزام شبه نظامیان حشد الشعبی به جبهه غربی موصل موافقت کرد.

رویترز به نقل از هاشمی می‌نویسد «دولت با درخواست ایران موافقت کرد، با این تصور که خیلی زمان می‌برد تا حشد الشعبی خود را به مسیر منتهی به سوریه برساند، و تا آن زمان راه فرار باز خواهد ماند و عملیات هم طبق برنامه به پیش خواهد رفت.»

تحرکات حشد الشعبی برای قطع مسیر ارتباطی داعش در غرب موصل، روز ۲۸ اکتبر، یعنی ۱۱ روز بعد از شروع عملیات موصل، آغاز شد. این شبه نظامیان شیعه پیشرفت سریعی برای ترک پایگاه خود در جنوب موصل و رسیدن به مواضع تعیین شده در غرب داشتند.

به گفته هاشمی، العبادی از این که دید نیروهای حشد الشعبی خود را در عرض چند روز به آنجا رساندند، شگفت‌زده شده بود. «جنگ از آن به شکل دیگری به خود گرفت، دیگر امکان ارسال غذا و سوخت به موصل و پیکارجویان داعش که باید تا آخر بجنگند، وجود ندارد.»

سنگر عراق

زمانی که شبه نظامیان شیعه عراق پیشروی در غرب موصل را آغاز کردند، ابوبکر البغدادی رهبر داعش به پیروانش گفت هیچ عقب نشینی از موصل – که او تابستان دو سال پیش خلافت خودخوانده خود را در آن شهر اعلام کرد – در کار نیست.

بغدادی در یک پیام از پیش ضبط شده رادیویی که پنج روز پس از اعلام شبه نظامیان شیعه در مسدود کردن تنها راه ارتباطی غرب موصل گفت، آنهایی که می‌خواهند فرار کنند باید «بدانند ارزش ماندن با افتخار در سرزمین‌های خود، هزار بار بهتر از بهای عقب نشینی با ننگ و شرم‌ساری است.»

به گفته سربازان عراقی، از آن به بعد بود که پیکارجویان او صدها حمله انتحاری با استفاده از خودروهای بمب‌گذاری شده و نقل و انتقال مهمات از طریق شبکه تونلی زیر شهر و استفاده از تک‌تیراندازان را پیگیری، و در عین حال از غیرنظامیان به عنوان سپر انسانی استفاده کردند.

یک افسر ارشد آمریکایی در ائتلاف بین المللی که از این عملیات حمایت کرده است می‌گوید که آغاز جنگ در مناطقی که غیرنظامیان حضور دارند همواره مشکل بوده است، اما دولت بغداد در بهترین شرایط برای تصمیم گیری در مورد استراتژی خود قرار داشت.

سرتیپ اسکات اِفلنت، معاون فرماندهی کل ائتلاف، به خبرگزاری رویترز گفت که «آنها (تجربه) ۱۵ سال جنگ را دارند … و من افراد دیگری با شایستگی بیشتر برای اتخاذ چنین تصمیمی سراغ ندارم و به همین دلیل است که ما به عنوان ائتلاف از تصمیم دولت عراق حمایت کردیم.»

به گفته او «باز کردن و بستن آن کریدور، چه در فرض و چه در عمل، تغییر اساسی در طرح حمله ایجاد نمی‌کرد … این موضوع نحوه پیگیری جنگ را تغییر داد، اما لزوما به این معنا نیست که آن را ساده تر یا دشوارتر کرد.»

اما مقام کردی که رویترز هعویت او را فاش نکرده است، نظر متفاوتی دارد و معتقد است جنگ موصل الان «دشوارتر» شده است می‌تواند به یک محاصره طولانی مدت مشابه آنچه در سوریه می بینیم، تبدیل شود. به عقیده او این طرح می تواند «موصل را تبدیل به حلب» کند.

بی‌بی‌سی: جزئیات چندانی در مورد چگونگی و مدت حضور هواپیماهای روسیه در همدان منتشر نشد

یک نماینده مجلس ایران با انتقاد تلویحی از وزیر دفاع این کشور گفته است که همکاری‌های دفاعی ایران با روسیه باید مطابق با قانون اساسی صورت گیرد.

عزت‌الله یوسفیان ملا، نماینده مردم آمل در مجلس ایران در مصاحبه با خبرگزاری مجلس، در مورد این همکاری‌ها گفته است “ما نمی‌توانیم قانون اساسی را نقض کنیم با این بهانه که هدف خاصی را داریم، مگر اینکه مقام معظم رهبری تصمیمی را اتخاذ کنند.”

ایران چند ماه پیش پایگاه هوایی نوژه در همدان را در اختیار نیروی هوایی روسیه گذاشت و جنگنده‌های روسیه از همدان برای عملیات علیه مخالفان بشار اسد به پرواز در آمدند.

سرتیپ حسین دهقان، وزیر دفاع ایران چند روز پیش در مورد در اختیار دادن مجدد پایگاه هوایی همدان در اختیار روسیه گفت که “اگر لازم باشد ایران مجددا این امکان را در اختیار هواپیماهای روسی خواهد گذاشت.”

آقای یوسفیان ملا گفته است که “قانون اساسی صراحت دارد که در اختیار سایر کشورها قرار دادن هرگونه پایگاه نظامی ممنوع است، حتی اگر آن کشور متحد ما باشد.”

همکاری‌های نظامی ایران و روسیه در سال‌های اخیر افزایش یافته است. این همکاری‌ها از زمان حضور نظامی روسیه در سوریه تشدید شده است و ایران و روسیه از متحدان اصلی بشار اسد، رئیس‌جمهوری سوریه به شمار می‌روند.

شماری از مقام‌های ایران در پی استفاده روسیه از پایگاه نوژه همدان گفتند که همکاری‌های نظامی ایران و روسیه بر سر بحران سوریه، “قطعا” با اجازه آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر ایران صورت گرفته است.
وزیر دفاع ایران پیشتر گفته بود استفاده هواپیماهای روسی از پایگاه نوژه در غرب ایران در راستای همکاری نظامی این کشور با سوریه و روسیه بوده است

آقای یوسفیان ملا در اختیار دادن پایگاه هوایی نوژه به روسیه را اشتباه خوانده و گفته است “نباید ما قانون اساسی که خون بهای شهدا است را زیر پا بگذاریم.”

این نماینده مجلس گفته است همکاری با روسیه برای مقابله با گروه موسوم به دولت اسلامی (داعش) “باید مطابق با قانون اساسی کشور باشد.”

آقای یوسفیان ملا گفته است “وزیر دفاع حق شکستن قانون اساسی را ندارد و اگر این کار تنها با تصمیم وزیر دفاع انجام شود، قطعا مجلس با این اقدام برخورد خواهد کرد.”

نماینده مجلس ایران خاطرنشان کرده که اگر چنین تصمیمی را رهبر ایران گرفته باشد، “با توجه به اصل ولایت مطلقه فقیه و دور اندیشی ایشان، مقام معظم رهبری می‌توانند بر خلاف قانون اساسی دستور دهند که معمولا رهبری معظم انقلاب این کار را انجام نمی‌دهند.”

دویچه‌وله: به گفته مسئولان ایرانی شدت سوختگی قربانیان به حدی است که کار شناسایی دقیق کشته‌شدگان دشوار شده است. گروه “دولت اسلامی” مسئولیت این انفجار را در حله‌ی عراق برعهده گرفته است. آلمان این اقدام تروریستی را شدیداً محکوم کرد.

علی اصغر احمدی ‌دبیرکل جمعیت هلال احمر ایران در شامگاه پنج‌شنبه (۴ آذر/ ۲۴ نوامبر) گفت که سوختگی شدید قربانیان حادثه تروریستی در عراق مانع از شناسایی هویت آنها شده است.

حمید کمالی، معاون عتبات مرکز پزشکی حج و زیارت در عراق نیز تایید کرد که هنوز تمامی کشته‌شدگان و مجروحان شناسایی نشده‌اند. کمالی افزود: «وسعت انفجار به حدی بوده که احتمال می‌رود بیشتر حاضران در صحنه شهید شده باشند. به احتمال زیاد ۷۱ تن از ایرانی‌ها جزو شهدای این حادثه باشند»

بیشتر بخوانید: انفجار تروریستی در عراق جان عده‌ای از زائران ایرانی را گرفت

به گفته کمالی تا کنون “مجروح ایرانی پیدا نشده”، اما جستجوها ادامه دارد. وی افزود که ۹ افغانی تبعه‌ی ایران نیز در میان مجروحان هستند که در حال حاضر در بیمارستان‌های عراق به سر می‌برند.

میرمسعود حسینیان، سرکنسول ایران در کربلا نیز درباره چگونگی این بمب‌گذاری و دشواری در شناساسی قربانیان گفت: «در این اقدام تروریستی با توجه به اینکه در محل پمپ بنزین بوده، دو اتوبوس و تعدادی مینی‌بوس و چند دستگاه خودروی شخصی به طول کامل از بین رفته‌‌اند.»

شمار کشته‌شدگان و مجروحان این بمب‌گذاری هنوز دقیقاً روشن نیست. خبرگزاری‌ها و مسئولان رسمی شمار آسیب‌دیدگان ایرانی را تا کنون بسیار متفاوت ذکر کرده‌اند.

خبرگزاری رویترز شمار کشته‌شدگان را حدود ۱۰۰ تن اعلام کرده و گزارش داده که اغلب کشته‌شدگان ایرانی هستند.

بنا به گزارش خبرگزاری ایسنا حسن قشقاوی، معاون کنسولی وزارت امورخارجه در شامگاه پنج‌شنبه شمار کلی کشته‌شدگان را ۸۰ نفر اعلام کرد. به گفته قشقاوی ۴۰ تن از کشته‌شدگان ایرانی هستند. قشقاوی افزود: «۲۰ مجروح این حادثه نیز ایرانی هستند.»

لغو اعزام کاروان به سامرا

سازمان حج و زیارت ایران با صدور اطلاعیه‌ای اعلام کرد که اعزام زائر به سامرا در عراق را تا “اطلاع ثانوی و دریافت پاسخ استعلام از مبادی ذیربط” متوقف کرده است.

بیشتر بخوانید: ۱۰ زائر ایرانی در پی انفجار انتحاری در سامرا کشته شدند

به گفته سازمان حج و زیارت بمب‌گذاری در تانکر سوخت در پمپ‌بنزین و در رستورانی که زائران در آنجا حضور داشتند، در عصر پنجشنبه صورت گرفته است. سازمان حج این انفجار را “انتحاری” خوانده است.

در زمان انفجار دست‌کم هفت اتوبوس زائران ایرانی، بحرینی و عراقی در داخل جایگاه سوخت توقف داشته‌اند.

اربعین؛ هم استراتژی، هم تاکتیک

زائرین مراسم اربعین در حال بازگشت به ایران هستند. اربعین در لغت به معنی چهلم است و در اصطلاح به بیستم صفر ۶۱ هجری قمری، چهلمین روز کشته‌شدن حسین بن علی فرزند علی بن ابی طالب و فاطمه زهرا، امام سوم شیعیان اطلاق می‌گردد. این مراسم در سال‌های گذشته به صورت مدیریت شده به یک “اَبَر رویداد” تبدیل شده است.

ایران و آلمان حادثه تروریستی حله را محکوم کردند

حسن روحانی، رئیس جمهور ایران با انتشار بیانیه‌ای حمله تروریستی به زائران در حله‌ی عراق را محکوم کرد.

در بیانیه روحانی تصریح شده که “کوردلان سفاک برگزاری با شکوه اربعین را برنتافتند” و به همین دلیل دست به اقدامی تررویستی زدند.

روحانی بار دیگر به ضرورت مبارزه با تروریسم در منطقه اشاره کرده و از دولت عراق خواست که با عاملان این حادثه برخوردی “قاطعانه” کند.

وزارت امورخارجه آلمان با انتشار بیانیه‌ای اقدام تروریستی علیه زئران شیعه در عراق را شدیداً محکوم کرد. در بیانیه وزارت امورخارجه آلمان آمده است: «بمب‌گذاری در شهر حله در جنوب شرقی بغداد متوجه زائران شیعی بود که در راه بازگشت از کربلا بودند. این انفجار کشته‌ها‌ و مجروحان زیادی بر جا گذاشت. بسیاری از قربانیان ایرانی هستند. این بمب‌گذاری بار دیگر نشان داد که اعمال غیرانسانی “دولت اسلامی” و تنفر عمیق تروریست‌ها، سنت‌های مذهبی صدها ساله را هدف قرار داده است.»

بیشتر بخوانید: انفجار خونین در مسجد باقرالعلوم کابل

وزارت خارجه آلمان ضمن ابراز همدردی با خانواده قربانیان از “مردم عراق و ایران” خواست که در این شرایط وخیم مانع از آن شوند یک “گروه جنایتکار با این اقدامات موفق شود به نزاع‌های مذهبی و قومی دامن بزند.”

بر اثر انفجار یک خودروی بمب‌گذاری‌‌شده در محل سوخت‌گیری در شهر حله‌ی عراق در روز پنج‌شنبه (۴ آذر/۲۴ نوامبر) شماری زیادی از زائران کربلا کشته و مجروح شدند. به گفته برخی مسئولان ایرانی و عراقی این انفجار انتحاری بوده است.

گروه “دولت اسلامی” (داعش) با انتشار بیانیه‌ای در سایت “اعماق” مسئولیت این اقدام تروریستی را برعهده گرفته است. به گفته گروه تروریستی “دولت اسلامی” ۲۰۰ نفر در این اقدام کشته و مجروح شده‌اند.

نفیسه کوهنورد بی‌بی‌سی، اربیل

در کافه‌اى در یکى از شهرک‌هاى مدرن اربیل نشسته‌ایم. دور و برمان پر است ازجوانانى که تخته نرد بازى مى‌کنند و قلیان مى‌کشند. گهگاه هم صداى قهقه‌هایشان بالا مى‌رود. اینجا که بنشینید نمى‌توانید باور کنید که کمى دورتر، جایى حدود یک ساعت ازاربیل با ماشین، جنگى تمام عیار جریان دارد. هزاران نفر در حال فرارند و ده‌ها نفر هر روز جانشان را ازدست مى‌دهند. اما کسى که روبروى من نشسته و هر چند دقیقه نگران به تلفنش نگاه مى‌کند تا عمق وجودش جنگ را مى‌فهمد و حس مى‌کند.

هدیل را دو سال پیش همین‌‍جا در هتلى در اربیل شناختم که غالب کارکنانش از مناطق اطراف موصل گریخته بودند. خود او اما از شهر موصل است. آنجا در خانواده‌اى متوسط وتحصیل‌کرده بدنیا آمده، درس خوانده و بزرگ شده است. در دانشگاه موصل که دومین دانشگاه بزرگ عراق به حساب مى‌آمد و حالا بخش بزرگى از آن با بمباران‌ها از بین رفته، در رشته زبان انگلیسى تحصیل کرده و قصد داشته براى رفتن به اروپا یا آمریکا اقدام کند که اتفاقات شهر زندگى‌اش را زیر و رو کرده. هدیل شاهد وقایعى بوده که از زمان سقوط صدام و حضور آمریکایی‌ها تا ظهور داعش در شهرشان رخ داده.

ویدیوى کوتاهى را که در آخرین لحظات فرار از موصل به اربیل با تلفن همراهش گرفته نشانم مى‌دهد و مى‌گوید آن لحظه‌ها را درست مثل دیروز دقیقه به دقیقه به یاد دارد. در جایى از یک طرف داعشی‌ها تعقیب‌شان مى‌کردند و از طرفى در ایست بازرسى خازز نزدیک اربیل پیشمرگان به خیلى از آنها اجازه ورود به منطقه کردستان عراق را نمى‌دادند.

خود من هم آن صحنه‌ها را به یاد دارم. براى پوشش سقوط موصل به دست داعش آنجا بودم. گرماى شدید هوا و گرد و غبار از یک طرف و شوک آنچه در جریان بود از طرف دیگر وضع را سخت‌ترکرده بود و امکان کمترین امدادرسانى‌ها راهم تقریبا ناممکن. آن موقع از یکى از پیشمرگانى که در ایست بازرسى ایستاده بود دلیل این کار را پرسیدم جواب شنیدم که “هنوز نمى‌دانیم کى به کى است و ممکن است امنیت خودمان را به خطر بیاندازند.”

از همان موقع تا به امروز ورود عرب‌هاى عراقى به کردستان عراق محدودتر و محدودتر شده است.

براى هدیل آن لحظه‌ها به گفته خودش مفهوم واقعى تحقیر و از اینجا رانده و ازآنجا مانده شدن بود.

هرچند مى‌گوید که مى‌توانست درک کند چرا کسى با آغوش باز از آنها استقبال نمى‌کرد. “ما از نگاه آنها همدست داعش بودیم. به هر حال این واقعیتى است که داعشی‌ها از مدتها قبل از شروع فرار دسته جمعى مردم از موصل، در شهر بودند.”
Image copyright Getty
Image caption فرار خانواده‌ای از نبرد موصل در عراق

موصل از زمان سقوط صدام به یکى ازمراکز فعالیت گروه‌هاى تندرو بدل شد که تنها هربار نامشان تغییر کرد. در نهایت ازاوایل ژوئن ٢٠١٤ هم سر و کله داعشی‌ها در موصل پیدا شد. گروهى که بسیارى از بازماندگان حزب بعث و بخصوص فرماندهان ارتش صدام به آن پیوستند. غالب آنها البته از قبل با گروههای تندرو همکارى مى‌کردند. درست از زمانی که آمریکایی‌ها ارتش عراق را منحل کردند و یک شبه بسیارى از ارتشی‌ها کار و مقام خود را برباد رفته دیدند و بخشی‌شان جذب گروه‌هاى تندرو شدند که بعدها با دولت مرکزى هم بناى جنگ گذاشتند، همین موصل را در چشم بغداد نیز به نوعى به دشمن بدل کرد. به گفته هدیل در اولین روزها از بلندگوها سخنرانی‌های عزت ابراهیم دورى معاون اول سابق صدام و “رهبر کنونى” حزب بعث عراق را پخش مى‌کردند همراه با شعار آزادى و احترام براى ساکنان موصل که از فشار و تبعیض ارتش و دولت مرکزى به تنگ آمده بودند.

هدیل مى‌گوید وضعیت چنان سخت شده بود که خیلى‌ها براى خلاص شدن از تحقیر روزانه حتى راضى به همکارى با شیطان بودند. “از همه چیز محروم شده بودیم. اواخر، روزها در صف بنزین مى‌ماندیم چون بنزین براى موصلی‌ها جیره بندى شده بود. در ایست بازرسی‌ها ارتش با مردم بدرفتارى مى‌کرد و انگار ما شهروند درجه دو بودیم. همین خیلى‌ها را تشویق مى‌کرد که به گروه‌هاى تندرو بپیوندند. شرایطى که باعث شد مردم اول با روى گشاده داعش را بپذیرند.”

اما این، همه دلیل رضایت مردم در اوایل حضور داعش در موصل نبود. هدیل اینطورتعریف مى‌کند “روزى که آنها آمدند رفتارشان با مردم بسیار مهربانانه بود. به هیچ وجه چیزى ممنوع نبود. زندگى عادى در جریان بود. مردم تا دم صبح در کوچه و بازار بودند، سیگار و قلیان ممنوع نشده بود. کافه‌ها ممنوع نشده بود. داعشی‌ها با پخش اعلامیه به مردم پیام مى‌دادند که آنها را از شر ارتش و دولت رها خواهند کرد.”
Image copyright AFP
Image caption داعش حالا در تمام محله‌های موصل نفوذ کرده است

پیامى که ظاهرا در شرایط آن روز موصل بسیار اغوا کننده به نظر مى‌آمد. اما دیرى نگذشت که چهره مهربانانه داعش در موصل تغییر کرد. ممنوعیت‌ها و مجازات‌ها دو هفته بعد از قدرت گرفتن گروه آغاز شد و به تبع آن واهمه بخشى از ساکنان شهر از جمله خود هدیل و خواهرش. او روى نقشه محله‌شان را نشانم مى‌دهد که گویا منطقه امن بوده با ساکنان مسیحى و مسلمان که اوایل هنوز داعشی‌ها چندان در آن محله‌ها خودرا در آن نشان نداده بودند و بیشتر در محله‌هایى مى‌گشتند که هدیل آنها را محلات سمت راست شهرمى‌خواند. محلاتى که به سمت مرز سوریه. اما شب سیزدهم ژوئن ٢٠١٤،کاروان‌هاى داعش شروع به گشت گسترده‌اى در نقاط دیگر شهر کردند و آن نقطه‌اى بود که هدیل و همراه خانواده خواهرش تصمیم به ترک شهر گرفتند. برادرشان اما از میانه راه برگشته بود. “برادرم به اجبار ما با خانواده‌اش ما را همراهى کرد اما با دیدن وضعیت ایست بازرسی‌هاى نزدیک اربیل تصمیمش عوض و گفت ظاهرا همه جا با ما با خفت رفتار مى‌شود. ما برمى‌گردیم.” هدیل اما اضافه مى‌کند که برادرش همچنان خیلى هم باورش نشده بود که وضع موصل بدتر خواهد شد.

او مى‌گوید: “براى خیلى از مردم از جمله برادر من باورکردنى نبود که چیزی بدتر از وضع آن موقع هم مى‌تواند پیش بیاید. چیزى بدتر از ارتش و دولت آن دوره.”

وقتى هم که خشونت داعشی‌ها در شهر شروع شد دیگر براى خروج از موصل دیر شده بود. از آن پس هر کس که مى‌خواست شهر را ترک کند باید سند خانه‌اش را وثیقه مى‌گذاشت و یکى از اعضاى خانواده در داخل را هم به عنوان کفیل یا به عبارتى گروگان معرفى مى‌کرد. بازنگشتن به شهر مساوى بود با مصادره اموال و شکنجه یا حتى مرگ کفیل. با همه اینها برادر هدیل چند بار تلاش کرده که از شهر بیرون بیاید حتى به ازاى پرداخت پول به قاچاقچیانى که خود از اعضاى داعش‌اند اما هربار با در بسته مواجه شده است.

حالا بیش از دو سال است که خواهرها و برادر همدیگر را ندیده‌اند.
اگر خانه همسایه بمباران شود

این روزها دل تو دل هدیل نیست. برادرش با پیامک به او اطلاع داده که مى‌تواند از بالاى پشت بام ارتش را ببیند. تماس تلفنى با داخل شهر تقریبا ناممکن و به حد مرگ خطرناک است. همین باعث شده که برادر به ندرت به خواهرانش خبر دهد که آنجا چه مى‌گذرد. از هدیل مى‌پرسم در این مدت چطور با هم در تماس بوده‌اند: “داشتن تلفن یعنى مرگ. برادرم هر بار براى صحبت با ما کارت تلفن را در داخل گوشى مى‌گذارد و مى‌رود طبقه بالاى خانه که کمى آنتن دارد و با صداى بسیار آهسته‌اى با ما حرف مى‌زند. گاهى ما اصلامتوجه نمى‌شویم چه مى‌گوید. مساله این است که معلوم نیست چه موقع برای ‌گشتن خانه مى‌آیند. براى ما همین که مى‌فهمیم او و خانواده‌اش زنده‌اند غنیمت است.”

ظاهرا هر قدر حلقه محاصره داعشی‌ها درشهر تنگ‌تر مى‌شود آنها دست به رفتارهاى خشن‌تر مى‌زنند. در چند روز گذشته خبرهاى متعددى از افزایش اعدام‌ها درگوشه و کنار شهر به گوش مى‌رسد. غالب آنها جوانانى که به اتهام همکارى با ارتشی‌های نیروهاى ائتلاف اعدام مى‌شوند و البته در مناطقى هم ظاهرا درگیری‌هایى بین قبایل سنى و نیروهاى داعش رخ داده است که ارتش از آنها به عنوان مقاومت داخلى نام مى‌برد. از نگاه هدیل اما داستان فرق دارد. او مى‌گوید خیلی‌ها که اول با داعش همکارى کردند حتى همان اعضاى حزب بعث به مرور دیدند که نه منافع‌شان تامین مى‌شود و نه اینها آنى بودند که انتظارشان را داشتند.

در این‌باره من با تعدادى از فرماندهان ارتش هم صحبت کردم. ژنرال عباس جبورى یکى از فرماندهان ارشد نیروهاى واکنش سریع عراق که حالا بعد از پس گرفتن حمام علیل نیروهایش را به نزدیکى فرودگاه موصل در جنوب شهر منتقل کرده تایید مى‌کند که حتى از مدتها قبل ارتش از تغییر نظر این گروه‌ها مطلع شده بود و با بعضى از آنها ارتباط برقرار کرده بود که زمان حمله شاید بتوانند از داخل کمک کنند هر چند هنوز دیوار بى‌اعتمادى بین آنها مانده است.

با این حال اکنون ارتش از طریق افراد محلى تقریبا مى‌داند که در چه مناطقى ممکن است ساکنانش با داعش باشند یا نه و درکدام مناطق با تعداد بیشترى داعشى مواجه خواهند شد. چیزى که خیال هدیل را از بعضى جهات آسوده کرده و وقتى از او مى‌پرسم آیا نگران نیست که برادرش به خاطر ماندن در موصل متهم به همکارى با داعش شود مى‌گوید” نه، مى‌دانیم که کسانى محله به محله در حال تحقیق بودند و اطلاعات زیادى درباره کسانى که باداعش همدستى کرده‌اند دارند. مهم اینکه داعشی‌ها در واقع کسى را مجبور به همکارى نکردند. اجبار براى قوانین‌شان بود اما نه براى پیوستن به آنها. برادر من از وقتى آنها آمدند شغل ادارى‌اش را رها کرد و خانه‌نشین شد.”
Image copyright Reuters

نگرانى غیرنظامیان مانده در شهر اما تنها داعش نیست. با شدت گرفتن نبرد در داخل شهر بمباران‌هاى نیروهاى ائتلاف هم بیشتر و بیشتر مى‌شود. جنگ موصل شبیه هیچ یک از نبردهایى که تاکنون علیه داعش در جریان بوده نیست. در جاهایى مثل سنجار و کوبانى تقریبا همه غیرنظامیانش قبل از آغاز عملیات گریخته بودند وهواپیماها مى‌توانستند روزى ده‌ها بار شهر و مواضع دشمن را بمباران کنند. چیزى که امکان مقاومت را از داعش گرفت و راه را با سرعت بیشترى براى نیروهاى زمینى باز کرد. در فلوجه هم که همین چند ماه پیش پس گرفته شد، با عقب نشینى یکباره و غیر منتظره نیروهاى داعش از ایست بازرسى‌ها راه براى خروج غیرنظامی‌ها هموار شد و گره از کار پیشروى ارتش داخل شهر باز.

داعشی‌ها در موصل اما با علم بر اینکه تا جاى ممکن مناطقى که غیرنظامیان در آن هستند از بمباران محفوظ مى‌مانند، حالا بیشتر وارد محله‌هایى شده‌اند که قبلا نبودند. برادر هدیل در پیامکى نوشته که به تازگى خانه روبه‌رویه‌شان با خاک یکسان شده و چندین داعشى که ظاهرا در آن جلسه داشتند، کشته شده‌اند، اما در ادامه گفته “دیگرنمى‌دانم در راست و چپ خانه‌مان چه کسانى هستند. تا جاى ممکن بیرون نمی‌روم و در خانه آرد و آب ذخیره کردیم. اما نگرانم اگر خانه کنارى داعش باشد و بمباران شود ما هم بمیریم.”

در این لحظه که این مطلب را تمام مى‌کنم، شنبه دوازده نوامبر، از برادر هدیل خبر رسیده که با ورود ارتش به محله قادسیه حالا نیروهاى عراقى تنها چند کوچه با خانه آنها فاصله دارند. هدیل مى‌گوید هم نگران است و هم خیلى خوشحال که بالاخره شهرش دارد از یک کابوس بزرگ رها مى‌شود. با همه اینها وقتى مى‌پرسم آیا به فکر برگشتن به خانه هستى یا نه؟ مى‌گوید: “نه هرگز. براى اینکه این تنها شهر نبود که با داعش و حالا با جنگ ویران شد. اعتماد ما به همدیگر، به هموطن و همشهرى هم از بین رفت. خیلی‌ها که مى‌شناختیم حتى تعدادى از دکترهاى تحصیل کرده شهر با داعش همدست شدند. چطور به شهرى برگردم که دیگر کسى را در آن واقعا نمى‌شناسم.”

رادیوفردا: محمد باقری، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح ایران، ۲۰ آبان‌ماه، در جریان یک سخنرانی گفته است ایران در منطقه حلب، «صنعت ساخت موشک برای سوریه» ایجاد و «موشک تولید کرد» که «در جنگ ۳۳ روزه» علیه اسرائیل از آن‌ها استفاده شد.
اشاره آقای باقری به درگیری ارتش اسرائیل و حزب‌الله لبنان در سال ۲۰۰۶ میلادی‌ست که به «جنگ ۳۳ روزه» موسوم است؛ آن نبردها -به گفته نخست‌وزیر اسرائیل- با هدف نابود کردن حزب‌الله لبنان صورت گرفت، اما در نهایت این هدف محقق نشد.
حزب‌الله لبنان، از مهم‌ترین گروه‌های شبه‌نظامی مورد حمایت ایران، در حال حاضر در جنگ داخلی سوریه، در حمایت از نیروهای دولتی بشار اسد حضور دارد. یکی از مهم‌ترین مراکز درگیری‌های شدید این جنگ، شهر حلب است که زمانی مرکز اقتصادی سوریه به شمار می‌رفت.
سرلشکر سپاه پاسداران ایران، محمد باقری، می‌گوید در زمان جنگ ایران و عراق، بین توان موشکی ایران با همسایه غربی، «توازنی وجود نداشت». و در عین حال کشورهایی مانند سوریه، برای دادن موشک به ایران «فخر می‌فروختند» و «سخت‌گیری می‌کردند».
به گفته باقری «سوری‌ها می‌گفتند انبارهای ما نگهبان روسی دارد و نمی‌توانیم موشک بدهیم».
رئیس ستاد کل نیروهای مسلح ایران سپس افزوده است «اما همین سوریه به جایی رسید که در سال‌های گذشته جمهوری اسلامی ایران در منطقه حلب صنعت موشکی برای سوریه ساخت و در این مجموعه‌ی صنعتی، موشک تولید شد و در جنگ ۳۳ روزه علیه» اسرائیل به‌کار رفت.
او این سخنان را در مراسمی دولتی برای حسن تهرانی مقدم (طهرانی مقدم)، فرمانده پیشین سازمان جهاد خودکفایی سپاه پاسداران بیان کرده‌است.
آقای تهرانی مقدم (طهرانی مقدم) در جریان انفجاری مهیبی در پادگانی در ملاردِ کرج کشته شد. برادر او پیش‌تر گفته بود که این انفجار زمانی رخ داد که آقای تهرانی مقدم (طهرانی مقدم) در حال آزمایش «یک موشک بالستیک قاره‌پیما بود». او بعدا این حرف‌ها را پس گرفت.
از حسن تهرانی مقدم (طهرانی مقدم) به عنوان یکی از مهم‌ترین نیروهای سپاه پاسداران ایارن در پایه‌گذاری برنامه موشکی آن یاد می‌شود. روزنامه دولتی ایران، در آبان ماه سال ۱۳۹۰ گفته بود او از «بنیان‌گذاران واحد موشکی حزب‌الله لبنان» نیز بود.
محمد باقری اکنون می‌گوید ایجاد صنعت موشکی در حلب سوریه، از اقدامات حسن تهرانی مقدم (طهرانی مقدم) بود.
موضوع استفاده از موشک‌های ایرانی در جریان جنگ ۳۳ روزه، توسط گروه حزب‌الله لبنان، پیش‌تر نیز مطرح شده بود؛ برای نمونه در جریان حمله به ناو گشتی «هانیت» ارتش اسرائیل، یک موشک ضد کشتی «نور» از ساحل به سوی آن پرتاب شد. این ناو گشتی در پی آن حمله درهم‌شکست.
برنامه موشک‌های بالستیک ایران، و افراد و سازوکارهای مربوط به این برنامه با تحریم‌های ایالات متحده روبه‌رو هستند.
گروه حزب‌الله لبنان و یا شاخه نظامی آن از سوی برخی کشورها، از جمله آمریکا، اتحادیه اروپا و برخی کشورهای عربی، یک گروه تروریستی شناخته می‌شود. کشورهای غربی در عین حال بارها از ایران خواسته‌اند از سازماندهی و فرستادن نیروهای شبه‌نظامی مورد حمایت خود به سوریه دست بردارد تا بتوان برای جنگ داخلی سوریه راه‌حلی سیاسی پیدا کرد. شماری از مقام‌های ارشد نظامی ایران می‌گویند نبرد در سوریه، برای حفظ امنیت در مرزهای کشور است.
جنگ داخلی سوریه، دست‌کم ۲۷۰ تا پانصد هزار کشته برجای گذاشته و نیمی از جمعیت آن کشور را آواره کرده‌است. بخش‌های مهمی از شهر حلب در پی این جنگ به ویرانه تبدیل شده و کنترل خود شهر نیز بین نیروهای دولتی، و گروه‌های مختلف شورشی و نیز شاخه القاعده و گروه‌های سلفی تقسیم شده‌است.

رادیوفردا: سازمان عفو بین‌الملل می‌گوید نیروهای مسلح دولت عراق، در جریان عملیات موصل، به «اعدام خودسرانه» و شکنجه شماری از غیرنظامیان مظنون به همکاری با «حکومت اسلامی» اقدام کرده‌اند.

این سازمان مدافع حقوق بشر خواستار تحقیقات در مورد این موضوع شده و این اتهام را مطرح کرده‌ که در جریان نبردها «جنایت جنگی» رخ داده‌است.

گزارش سازمان عفو بین‌الملل ۲۰ آبان ماه منتشر شده؛ در آن از جمله گفته شده «مردانی که یونیفورم پلیس فدرال عراق را بر تن داشتند، در کمال خونسردی، دست به قتل‌های غیرقانونی ساکنان برخی از روستاهای جنوب موصل زده‌اند».

عملیات برای بازپس‌گیری موصل ۲۶ مهر ماه آغاز شد. دولت بغداد گفته بود نیروهای مسلح ارتش و پلیس فدرال، در جریان ورود به شهر برای کنترل آن حضور خواهند داشت. پیش‌مرگه‌های کرد در این عملیات حضور دارند، ائتلاف به رهبری آمریکا از آن حمایت هوایی می‌کند و شبه‌نظامیان شیعه نیز به نبردها اعزام شده‌اند.

سازمان عفو بین‌الملل در گزارش تازه خود، نیروهای مسلح دولت عراق را متهم کرده که در مورادی دست به شکنجه مظنونین، پیش از آن‌که آن‌ها را بکشند، زده‌اند. در یک مورد از موارد اشاره‌شده در گزارش «عفو بین‌الملل» گفته شده این نیروها گروهی از مردان را با کابل و قنداق تفنگ زده‌اند و سپس با شلیک گلوله آن‌ها را کشته‌اند.

گفته شده افرادی که شکنجه و/یا کشته شده‌اند، مظنون به عضویت یا همکاری با گروه موسوم به «حکومت اسلامی» بودند.

این سازمان مدافع حقوق بشر از مقام‌های بغداد خواسته است تا تحقیقاتی مستقل در مورد این شواهد انجام دهند؛ شواهدی که به گفته «عفو بین‌الملل» می‌تواند نمونه‌هایی از «جنایت جنگی» باشد.

گزارش روز چهارشنبه، نخستین مورد از این دست از سوی یک گروه عمده ناظر و مدافع حقوق بشر، با محوریت رخدادهای پیرامونی عملیات بازپس‌گیری موصل، به شمار می‌رود.

سازمان عفو بین‌الملل سه هفته پیش، در آستانه آغاز عملیات موصل، در بیانیه‌ای خواسته بود تا تمام تلاش‌های دولت عراق و متحدان آن، پیش از هرچیز متمرکز بر حفظ امنیت و سلامت غیرنظامیان و جلوگیری از «حملات احتمالی انتقام‌جویانه» در موصل و اطراف آن باشد.

دولت عراق هنوز به گزارش تازه این سازمان واکنشی نشان نداده‌است، اما حیدر عبادی، نخست‌وزیر آن کشور، پیش از این تعهد داده بود که نیروهای تحت امر او از غیرنظامیان در جریان نبرد موصل حفاظت خواهند کرد.