اخبار

دویچه‌وله: بیش از یک دهه است که خطر فرونشست زمین در نقاط مختلف ایران از سوی کارشناسان گوشزد می‌شود. با این حال اخبار منتشرشده نشانی از تلاش برای توقف این پدیده خطرناک ندارد، برعکس هرروز خبر تازه‌ای از گسترش فرونشست زمین در نقاطی جدید منتشر می‌شود.

مریم دهقانی، عضو هیئت علمی بخش مهندسی راه و ساختمان و محیط زیست مهندسی دانشگاه شیراز روز یکشنبه دوم مهرماه در گفت‌وگو با خبرگزاری کار ایران، ایلنا، خطر فرونشست زمین در مرکز شهر مرودشت را حدود ۲ تا ۳ سانتیمتر و در اطراف این شهر را تا ۱۲ سانتیمتر برآورد می‌کند و با اشاره به اینکه این پدیده معمولا در شهرها اتفاق نمی‌افتد، می‌گوید “مرودشت تنها شهرى است که تمام شهر دچار فرو نشست شده است”.

به گفته این استاد دانشگاه لبه این فرونشست در منطقه تاریخی نقش رستم واقع شده و پهنای شکاف در این منطقه به حدود نیم متر تا ۷۰ سانتیمتر رسیده است.

او می‌گوید: «این شکاف‌ها به فاصله ۱۰ تا ۱۵ متری منطقه باستانی نقش رستم ایجاد شده که هر ساله با اینکه این شکاف‌ها با شن و ماسه پر می‌شوند اما دوباره سر باز می‌کنند.»

دهقانی گفته تخت جمشید تحت تاثیر فرونشست قرار ندارد اما “در فاصله ۳۰۰ متری آن به دلیل قرار گرفتن در سینه کوه، فرونشست حدودا ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتری رخ داده است”.

خوشبختانه شهر شیراز به گفته این استاد دانشگاه دچار فرونشست نشده و تنها در باغات قصرالدشت و باغ‌شهرهای گویم این پدیده مشاهده شده است. 

البته “سیگنال‌های ضعیفی” از فرونشست زمین در محدوده فرودگاه شیراز نیز ثبت شده است. مریم دهقانی می‌گوید: «این سیگنال‌ها، یک سانتی متر یا کمتر از آن است که به فاصله ۲ تا ۳ کیلومتری فرودگاه شیراز ثبت شده و سیگنال‌های قوی‌تر در حد ۴ تا ۶ سانتیمتر ثبت شده است.»

خطر در شهر مرودشت؛ “فاجعه‌ای عظیم”

مریم دهقانی از گسترش فرونشست زمین در منطقه مرودشت خبر داده و گفته ظرف ۱۵ سال اخیر همه دشت مرودشت درگیر فرونشست شده در حالی که تا ۱۰ سال پیش تنها محدوده کوچکی از مرودشت درگیر این پدیده بود.

به گفته او وسعت و سرعت فرونشست زمین در این منطقه “پیشرفت قابل توجهی” داشته است.

این استاد دانشگاه گفته است: «شکاف‌های بسیارعظیمی در سطح زمین دشت مرودشت به پهنای نیم متر تا ۷۰ سانتی متر ایجاد شده است و در دشت شیراز هم شامل محدوده دریاچه مهارلو تا شمال غرب شهر در نقاطی فرونشست رخ داده است.»

دهقانی این وضعیت را “فاجعه‌بار” توصیف کرده و می‌گوید: «شهرک صنعتی فتح آباد، کناره، فیروزی، پتروشیمی مرودشت، خط انتقال گاز که از دشت مرودشت عبور کرده‌اند، خطوط ریلی و زیرساخت‌ها همه تحت تاثیر فرونشست زمین قرار دارند.»

این استاد دانشگاه همچنین به وضعیت خطرناک خانه‌های مسکن مهر در مرودشت اشاره می‌کند و می‌گوید: «ساختمان این منطقه ترک برداشته و به میزان ۱۶ تا ۱۸ سانتیمتر دچار فرونشست شده است؛ زمین زیر دیوارهای اطراف مسکن مهر دچار فرونشست شده است به نحوی که اگر در خط انتقال گاز مسکن مهر مرودشت شکستگی ایجاد شود، فاجعه‌ای عظیم رخ خواهد داد که غیر قابل جبران است.»

مریم دهقانی تصریح کرده: «علیرغم آنکه حدود ۱۰ سال است که در تمام رسانه‌ها مشکلات فرونشست زمین را فریاده زده‌ایم اما نتیجه‌ای حاصل نشده است.»

او با اشاره به اینکه ۱۶ سال است درباره موضوع فرونشست زمین تحقیق می‌کند و از میزان گستردگی این پدیده در تمام نقاط ایران اطلاع دارد، افزود: «اما تاکنون هشدارهایم در مورد فرونشست زمین هیچ تاثیری نداشته و اراده‌ای برای حل آن وجود نداشته است».

تا کنون بسیاری از کارشناسان و متخصصان درباره فرونشست زمین در مناطق مختلف ایران هشدار داده‌اند.

از جمله آنها، اسفندماه سال گذشته علی بیت‌اللهی، عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات راه و شهرسازی با استناد به آخرین ارزیابی‌های صورت گرفته درباره پدیده فرونشست زمین در ایران گفت ۱۸ و نیم میلیون هکتار از مساحت ایران که معادل ۱۱ درصد مساحت سرزمینی است، در حال فرونشست است.

او خاطرنشان کرد که جمعیت ساکن در این مناطق حدود ۳۹ میلیون نفر است که نزدیک به ۴۹ درصد جمعیت کل ایران می‌شود.

همچنین به گفته او استان اصفهان بیشترین تعداد شهرهای در معرض خطر را دارد و اصفهان بزرگ‌ترین کلان‌شهری است که بخش عمده‌ای از آن در معرض فرونشست است. این شهر در مقایسه با سایر شهرها بالاترین ریسک فرونشست زمین را دارد.

از جمله دلایلی که به فرونشست می‌انجامد افت سطح آب‌های زیرزمینی بر اثر برداشت بی‌رویه آب، حفر چاه‌های غیرمجاز، کاهش نزولات جوی و عدم مدیریت در آبیاری است.

رادیوفردا:

یوسف نصیری، سرپرست شهرداری نسیم‌شهر روز جمعه، ۱۰ دی ضمن اعلام این خبر، به خبرگزاری مهر گفت که در پی این فرونشست که عمق آنها حدود ۱۵ متر محاسبه شده است، این واحدهای مسکونی در معرض «بلعیده شدن توسط زمین» قرار گرفته‌اند.

آقای نصیری از جمله دلایل فرونشست زمین در این منطقه را «بی‌توجهی به قنات‌های خشک و مدفون» اعلام کرده و گفته است که واحدهای مسکونی گفته‌شده در دهه ۸۰ توسط چند سازنده با آگاهی از وجود قنات ساخته شده‌ است و اکنون به‌ دلیل رطوبت‌های همین ساختمان‌ها این قنات دچار فرونشست شده است.

در ماه‌های اخیر گزارش‌های متعددی درباره فرونشست زمین در مناطق مختلف ایران منتشر شده است. از جمله فروردین امسال فرونشست زمین در پاکدشت تهران به تخلیه ۱۱ واحد مسکونی منجر شد. مهرماه امسال نیز انتشار ویدئویی درباره پیامدهای فرونشست زمین در میدان نقش جهان اصفهان خبرساز شد.

علیرضا شهیدی، رئیس سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی ایران، خرداد امسال از وضعیت فرونشست زمین‌ها در ایران با عنوان «فاجعه» و «زلزله خاموش» یاد کرد و گفت این پدیده باعث ایجاد «بحران‌های امنیتی» خواهد شد.

موسسه تحقیقاتی اینتل‌لب که گروه بین‌المللی مشاوره اطلاعاتی است هم تیرماه امسال با انتشار چند تصویر ماهواره‌ای، فرونشست زمین در اطراف تهران که سالانه ۲۵ سانتی‌متر گزارش شده را «بمب ساعتی بی‌صدا» توصیف کرد و آن را تهدیدی برای ۱۳ میلیون نفر جمعیت ساکن در این مناطق خواند.

دویچه‌وله: فرونشست زمین در ایران ابعاد تازه‌ای به خود گرفته است. کارشناسان می‌گویند، هشدار داده‌اند ولی اقدام قابل توجهی نشده است. آنها از میراثی می‌گویند که پیامد عدم مدیریت منابع آب زیرزمینی برای نسل بعد است: ورشکستگی آبی.

کارشناسان نزدیک به دو دهه است که نسبت به فرونشست زمین در ایران هشدار می‌دهند. هشدارهایی که جدی گرفته نشدند. اوایل ۱۳۸۴ این موضوع عمومی شد و متخصصان این حوزه اعلام کردند، میزان فرونشست در در مشهد سالانه ۲۴ سانتی‌متر، در دشت تهران ۱۷ سانتی‌متر و در دشت ورامین ۱۲ سانتی‌متر است.

حالا با دوره‌های خشکسالی، این روند شدت گرفته است و کار به جایی رسیده که ۶۰۹ دشت بزرگ کشور به دلیل افت آب‌های زیر زمینی با پدیده فرونشست مواجه شده‌اند.

به گفته کارشناسان، تهران رکورددار فرونشست زمین در دنیا شده است؛ بستر جغرافیایی این شهر روزانه یک میلی‌متر، یعنی ۳۶ سانتی‌متر در سال فرو می‌نشیند.
مدير كل دفتر بررسي مخاطرات زمين سازمان زمين‌شناسي ایران مي‌گويد: «فرونشست در پيرامون جنوب غرب شهر تهران در یک دهه گذشته تقريبا دو تا سه برابر شده است.»

مرگ تدریجی زمین

مدیریت نادرست منابع آبی، از جمله هدررفت آب و برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، ایجاد چاه‌های غیرمجاز و تغییرات اقلیمی باعث فرونشست زمین در بسیاری از نقاط ایران شده است. کارشناسان می‌گویند، مشکل فرونشست زمین در کشور بسیار جدی است و در صورت عدم مدیریت منابع آب زیر زمینی، می‌تواند سرزمین را از شرایط زیستی خارج کند.

بر اثر فرونشست زمین به دلیل پایین رفتن سطح آب‌های زیرزمینی، محیط پرمنفذ لایه‌های آب‌دار به تدریج متراکم می‌شود، ارتباط لایه‌ها با یکدیگر قطع می‌شود و آب‌بارش نمی‌تواند به عمق سفره‌های زیرزمینی نفوذ کند، آبخوان‌ها از بین می‌روند و با اندک بارندگی، سیلاب یا رانش زمین اتفاق می‌افتد.

از دست رفتن لایه‌ی خاک باارزش قابل کشت در اثر جاری شدن بارش بر روی زمین از دیگر پیامدهای این معضل زیست‌محیطی است.

دویچه وله را در اینستاگرام دنبال کنید

فرونشست زمین اما نه تنها آرام و بی‌صدا بر آبخوان‌ها تأثیر می‌گذارد که زیرساخت‌های شهری را هم دچار مشکل می‌کند. کارشناسان می‌گویند، فرونشست رفته رفته می‌تواند بر “شریان‌های حیاتی”، لوله‌های آب، گاز و فاضلاب تأثیر گذاشته، این خطوط را دچار انحنا و گسیختگی کند.

ایجاد ترک و شکاف در پی ساختمان‌ها یکی دیگر از پیامدهای فرونشست زمین است که ساختمان‌ها را در برابر یک زلزله متوسط هم ناتوان از ایستادگی می‌کند.
به گفته کارشناسان، بحران فرونشست حالا كم‌كم به داخل شهرها هم نفوذ كرده و با شتاب این پدیده، برای نمونه در تهران، از هم اکنون در برخی ساختمان‌ها ترک‌هایی که ناشی از فرونشست است، مشاهده می‌شود.
کارشناسان وضعیت محیط زیست و منابع آب کشور را “بسیار شکننده” توصیف می‌کنند، از رسیدن به “ورشکستگی آبی” می‌گویند.

کارشناسان با تاکید بر دشوار بودن برگرداندن شرایط زمین به پیش از فرونشست، این امر را را غیرممکن نمی‌دانند – عکس: فرونشست زمین در استان همدان

کارشناسان با تاکید بر دشوار بودن برگرداندن شرایط زمین به پیش از فرونشست، این امر را را غیرممکن نمی‌دانند – عکس: فرونشست زمین در استان همدان

چرا فرونشست زمین در ایران شدت گرفته است؟

رئیس گروه آب زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی می‌گوید: «آبی که از ۱۵۰ متری تا ۲۰۰ متری زیر سطح زمین برداشت می‌شود، جزء ثروت ملی است و باید از این آب‌ها خیلی خردمندانه استفاده کرد؛ چرا که این آب‌ها جزء آب‌های استراتژیک ما است و باید نسبت به نگهداشت این آب‌ها به نسل آینده جوابگو باشیم».

به گفته ایمان انتظام اما بی‌توجه به این اصل، در برخی از حوضه‌ها در یک بازه زمانی ۱۳ ساله، چهار برابر آبی که وارد دشت شده، به طرق گوناگون از جمله کشاورزی برداشت شده است.

بیشترین برداشت آب‌های زیرزمینی به گفته کارشناسان، مربوط به کشاوزری است؛ در اثر هدررفت آب در آبیاری، کشت محصولات آب‌بر که آب‌های زیرزمینی کشور جوابگوی آنها نیست و روش‌های فرسوده آبیاری و کشاورزی.

خوانساری، از کارشناسان آب، در گفتگو با خبرگزاری‌های داخلی گفته است، در دشت ورامین ۳۰ تا ۴۰ سانتیمتر فرونشست زمین روی می‌دهد در حالی که در جنوب این دشت خط انتقال گاز، نفت، اتوبان و فرودگاه بین‌المللی قرار دارند که همگی در شرف نشست هستند. به گفته خوانساری، «نه تنها توجهی به این مسئله نمی‌شود که همچنان محصولات ‌کشاورزی که نیاز زیادی به آب دارند، در این محدوده کشت می‌شود.»

در ۵ سال گذشته برای جلوگیری از فرونشست چه کردند؟

علی بیت الهی، دبیر کارگروه ملی مخاطرات طبیعی در ایران با اشاره به اینکه حدود پنج سال است که فرونشست زمین عمومی شده، می‌گوید: «هنوز ندیدیم که یک اقدام خاص و قابل مشاهده در این زمینه صورت گرفته باشد. به عنوان مثال برای جلوگیری فرونشست، شیوه‌های آبیاری نوین مطرح شد، اما کجا می‌بینید که از این روش‌ها استفاده شود؟»
حسین رفیع، کارشناس آب هم در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به اینکه “هیچ برنامه مدیریتی برای حل هدررفت آب دیده نشده” می‌گوید: « به‌نظر می‌رسد اگر وزارت نیرو و شرکت آب و فاضلاب به‌جای احداث بی‌ضابطه سد در کشور، تغییر و تعمیر سیستم‌های انتقال آب درون شهری و کشاورزی را در دستور کار خود قرار دهند در جلوگیری از هدررفت آب و حفظ منابع آب کشور تاثیر قابل توجهی خواهد داشت.»

“شاید آخرین فرصت برای نجات آبخوان‌ها”

مدیرکل دفتر کنترل سیلاب و آبخوان‌داری سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری، آبخوان‌داری را بخشی از راهکار حل مسئله فرونشست زمین و “شاید آخرین فرصت ما برای نجات آبخوان‌ها” می‌داند. او اما همزمان به بودجه حوزه آبخیرداری اشاره می‌کند و می‌گوید: «در فصل آب قانون بودجه ۱۴۰۰ برای اولین بار اعتباری برای اجرای طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری در کشور پیش‌بینی شده است اما متاسفانه این مبلغ بسیار کم است (حدود ۲۲ میلیارد تومان) و شاید برای اجرای یک پروژه آبخیزداری هم کافی نباشد.»

دسته‌ای از کارشناسان برگرداندن آبخوان‌ها به وضعیت اولیه را تا حدودی غیر ممکن می‌دانند. آنها اما تأکید می‌کنند، در کنار اقدامات آبخیزداری و آبخوان‌داری با حفظ و پایداری آب در چرخه طبیعت، اجرای طرح‌هایی که مانع برداشت آب از سفره‌های آب زیرزمینی شوند، کم کردن هدررفت آب به ویژه در بخش کشاورزی، استفاده از روش‌های نوین کشاورزی، استفاده از قتات‌ها و احداث تصفیه‌خانه‌های محلی برای تصفیه پساب‌آب‌ها برای مصارف آبیاری فضای سبز می‌تواند از تشدید این معضل زیست محیطی کم کند.

دویچه وله را در تلگرام دنبال کنید

کارشناسان با تاکید بر دشوار بودن برگرداندن شرایط زمین به پیش از فرونشست، این امر را را غیرممکن نمی‌دانند. دبیر کارگروه ملی مخاطرات طبیعی در ایران معتقد است که پدیده فرونشست برخلاف زلزله با اقدامات برنامه‌ریزی شده قابل کنترل است. او به مدیریت ژاپن در این زمینه اشاره می‌کند که توانست فرونشست سالانه ۱۱ سانتی‌متری در منظقه‌ای را پس از ۱۵ سال به صفر برساند. این کارشناس همچنین از تجربه موفق آمریکا در دشت کالیفرنیا نام برده که وضعیت بحرانی فرونشست زمین را در این منطقه به موقع تشخیص داده و کنترل کردند.

رادیوفردا: مدیرکل دفتر مشارکت‌های مردمی محیط زیست ایران می‌گوید استان فارس از نظر فرونشست زمین در جهان٬ «رتبه اول» را دارد که در آینده به «نابودی تخت جمشید» منجر خواهد شد.

به گزارش خبرگزاری مهر، محمد درویش روز یکشنبه ۱۲ شهریور، این موضوع را در همایش «مدارس طبیعت نیاز» مطرح کرد و گفت:‌ در استان فارس٬ زمین «سالانه ۵۴ سانتی‌متر فرونشست» می‌کند.

وی به همین دلیل٬ نسبت به آنچه احتمال «نابودی» بنای تاریخی تخت جمشید (پرسپولیس) در این استان در آینده نامید٬ هشدار داد.

خبرگزاری مهر روز ۱۸ تیر نیز گزارش داده بود که اداره زمین‌شناسی فارس بررسی‌هایی را در دشت مرودشت درباره فرونشست زمین آغاز کرده که یکی از محدوده‌های این مطالعات، زمین‌های اطراف تخت جمشید است. تخت جمشید در دامنه كوه رحمت در جلگه مرودشت در ۳۰ کیلومتری شهر شيراز قرار دارد.

رسانه ها پیشتر گزارش داده بودند که برداشت بی‌رویه آب از سفره‌های آب زیرزمینی٬ باعث ایجاد فروچاله‌های عظیمی در بسیاری از مناطق خشک و کم بارش ایران شده است که در میان این نقاط، استان فارس در معرض آسیب‌های باستان‌شناسی نیز قرار دارد.

طی این مدت، متوسط فرونشست زمین در برخی از دشت‌های فارس به ۳۰ سانتی متر رسیده و در برخی از این مناطق از جمله استهبان و مرودشت٬ شکستگی‌های زیرزمینی نگران‌کننده ایجاد شده است.

پیش از این نیز اعلام شده بود در زمین‌های اطراف تخت جمشید بیش از ۱۰ برابر حد مجاز چاه حفر شده و تَرک‌خوردگی‌های زمین به فاصله ۲۰۰ متری تخت جمشید رسیده است.

خبرگزاری ایسنا ۱۰ مرداد سال گذشته به نقل از کوروش محمدخانی، عضو شورای فنی پایگاه میراث جهانی تخت جمشید نوشته بود: «فروچاله‌هایی که در پی حفر این چاه‌ها به‌وجود می‌آید می‌توانند در آینده‌ای نزدیک برای مجموعه جهانی تخت جمشید، نقش رستم و برخی روستاهای مجاور این یادمان‌های تاریخی آسیب‌های غیرقابل جبرانی به همراه داشته باشند».

به گفته این باستان‌شناس، «در حال حاضر بیشترین تَرَک‌ها در مقابل چادرهای شاهی مجموعه پردیس تخت جمشید در فاصلهٔ ۲۰۰ متری تختگاه تخت جمشید به سمت غرب وجود دارند».

تخت جمشید در شرایطی با خطرات ناشی از فرونشست زمین مواجه است که در سال ۱۳۵۷ در فهرست ميراث جهاني (يونسكو) قرارگرفت.

روزنامه ایران در شماره دهم مرداد ۱۳۹۵ به نقل از شیرین ابوالقاسمی، مدیر طرح بین‌المللی حفاظت از تنوع زیستی زاگرس مرکزی نوشته بود: «جنگل اگر بسوزد یا تالاب اگر خشک شود شاید بتوان امید داشت که روزی این‌ها احیا شوند اما فروچاله‌ها و نشست زمین دیگر قابل جبران نیست.»

مهم‌ترین اماکن تاریخی ایران طی سال‌های اخیر دچار آسیب‌هایی جدی شده‌اند که در اثر عوامل طبیعی یا دستبردها رخ داده است، از جمله گسترش ترک‌ها در سنگ‌ها و ستون‌های مجموعه تخت جمشید که قدمتی حدود ۲۵۰۰ سال دارد و از شهرتی جهانی برخوردار است.