Feb 23 2025
افزایش نارضایتی پس از گرانیها؛ آیا ایران در آستانهٔ یک خیزش جدید است؟
رادیوفردا: بحران اقتصادی و کاهش شدید ارزش پول ملی در ایران اعتراضهای معیشتی و صنفی کوچک اما متعددی را در سراسر کشور شکل داده است؛ اعتراضاتی که نشانههایی از شکلگیری موج جدیدی از نارضایتی عمومی را در ایران آشکار کرده است.
در شرایطی که مردم قطعی مکرر برق، تعطیلیهای گسترده، آلودگی هوا، افزایش نرخ دلار و گرانی را تجربه میکنند دولت مسعود پزشکیان در حل بحرانهای معیشتی ناتوان مانده و چشمانداز روشنی از رفع تحریمهای بینالمللی نیز وجود ندارد. دامنهٔ بحرانهای متعدد در اقتصاد ایران به اندازهای گسترده شده که حتی برخی مقامهای سیاسی درون حکومت هم دربارهٔ تبعات اجتماعی و شکلگیری اعتراضهای جدید هشدار میدهند و یک نمایندهٔ مجلس برای نخستین بار از احتمال بروز «قحطی» در ایران خبر داده است.
تداوم این وضعیت، در شرایطی که نشانههایی از منتفی شدن توافق با آمریکا در اظهارات مقامهای جمهوری اسلامی بروز کرده، «گمانهٔ هرگونه تغییر» را در شرایط اقتصادی و سیاسی ایران کاهش داده است. به همین دلیل برخی احتمال میدهند در صورت تداوم مشکلات اقتصادی، اعتراضات فعلی هم ابعاد گستردهتری پیدا کند. ابراهیم عزیزی، رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس، گفته است که اگر تصمیمات درستی گرفته نشود، «اثرات جدی و نگرانیهایی به وجود خواهد آمد».
کارشناسان اقتصادی از ماهها پیش هشدار دادهاند که ناکارآمدی حاکمیت در حل بحرانها، جامعهٔ ایران را در آستانهٔ فاجعه قرار داده است. از اعتراض به گرانی و افزایش نرخ ارز تا اعتراضات دانشجویی و صنفی در روزهای گذشته؛ نشانههایی است که از تمایل جامعه برای آغاز دور جدیدی از اعتراضات عمومی حکایت میکند.
اعتراضات مردمی؛ از بازار تهران تا خیابانهای دهدشت
نرخ دلار در میانهٔ بهمنماه با رسیدن به رکورد تاریخی ۹۴ هزار تومان موج جدیدی از افزایش قیمت در بازارهای مختلف را شکل داده است. در شرایطی که نوسان شدید نرخ ارز در بهمنماه باعث اختلال در فعالیتهای اقتصادی و تولیدی اصناف شده است، جمعی از بازاریان تهران و توزیعکنندگان بزرگ موادغذایی روز ۱۶ بهمن در واکنش به گرانیها تجمع کردند. برخی از بازاریان ناراضی علاوه بر اعتراض به افزایش نرخ ارز خواستار لغو مالیات ارزش افزوده بر مواد غذایی هم شدند. چند روز بعد در شامگاه ۲۱ بهمنماه تصاویری از اعتراضات ضدحکومتی در دهدشت منتشر شد که در آن معترضان شعارهای براندازانهٔ اعتراضات سراسری سال ۱۴۰۱ را تکرار میکردند.
همزمان با این اعتراضات، تجمعات صنفی و دانشجویی هم در ایران شدت گرفته است. روز ۲۸ بهمن تعدادی از کادر درمان بیمارستان میلاد تهران برای تحقق خواستههای معیشتی، اعتصاب و سه روز تجمع اعتراضی برگزار کردند. گروهی از بازنشستگان صنایع فولاد و معدن هم در اصفهان تجمع کردند. روز ۲۳ بهمن، کارگران صنایع نفتوگاز در بوشهر، کارگران صنایع فولاد در گیلان، و مالباختگان مسکن در قزوین نیز تجمع اعتراضی برگزار کردند. در روزهای گذشته چند تجمع صنفی دیگر هم در استانهای خوزستان و کرمانشاه برگزار شده است.
اعتراضات مردمی در روزهای گذشته تنها به مشکلات معیشتی محدود نمیشود. سانحهٔ واژگون شدن اتوبوس یک اردوی دانشآموزی در کرمان که شش کشته برجای گذاشت، در کنار کشته شدن امیرمحمد خالقی، دانشجوی ۱۹ ساله دانشگاه تهران در یک حادثه «زورگیری»، باعث خشم افکار عمومی شده است؛ تا جایی که ردپای آن در برخی تجمعات صنفی کرمانشاه هم آشکار شد. بازنشستگان در کرمانشاه همزمان با طرح مطالبات معیشتی خود با شعار «از کرمان تا تهران، قتل فرزندانمان»، به حوادث تهران و کرمان واکنش نشان دادند. گروهی از دانشجویان دانشگاه تهران نیز به همراه چند تشکل دانشجویی در روزهای گذشته چند تجمع اعتراضی برگزار کردهاند.
خشم عمومی در سایه «بیعملی دولت»
آنچه اعتراضات اقشار مختلف در ایران را به هم پیوند زده است، توافق آنها بر این نکته است که ریشهٔ همه مشکلات در ناکارآمدی حکومت در رفع مشکلات است؛ موضوعی که دیگر بر هیچکس حتی مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، پوشیده نیست؛ زیرا او در واکنش به نارضایتی مردم از وضعیت اقتصادی گفته است: «بخشی از گرانی دست ما نیست».
افزایش شدید بهای دلار باعث رشد قیمتها و تشدید تنشهای معیشتی شده است. پزشکیان که با افزایش فشارهای اقتصادی و اجتماعی مواجه است برنامه مشخصی برای گذار از این وضعیت ارائه نکرده است. او در نخستین واکنش خود به افزایش نرخ دلار گفته که «کارشناسان بنشینند و راهحل پیدا کنند!»
مجلس هم روز ۳۰ بهمنماه تیم اقتصادی دولت را احضار کرد تا در یک جلسهٔ غیرعلنی برای مقابله با افزایش نرخ دلار تصمیمگیری شود اما در پایان جلسه سیاست مشخصی برای حل این وضعیت ارائه نشد.
ابعاد موج تورمی جدید
اختلال در فرایند عرضه و گرانی مواد غذایی یکی از ملموسترین تبعات افزایش نرخ دلار در ماههای گذشته بوده است تا جایی که سلمان ذاکر، عضو کمیسیون صنایع مجلس شورای اسلامی، به خبرگزاری رکنا گفته است: «با ادامه ناترازیها، اگر اوضاع به همین منوال پیش برود، باید منتظر قحطی باشیم».
در هفتههای گذشته قیمت برخی اقلام خوراکی مانند سیبزمینی افزایش قابلتوجهی داشته است. گزارش رسانههای داخلی نشان میدهد نرخ برنج که تا چند ماه پیش کیلویی صد هزار تومان بود پس از تکانههای ارزی تا دویست هزار تومان هم افزایش یافته است. در این گزارشها به افزایش شدید قیمت گوشت، حبوبات، تخممرغ و دیگر اقلام ضروری سبد خانوار هم اشاره شده است.
تعطیلیهای پیاپی و قطع برقِ شرکتهای تولیدی هم باعث اختلال در فرایند عرضه و تولید کالاها شده و بحران را تشدید کرده است. بسیاری از کاسبان در ایران نسبت به ایجاد محدودیت ساعات کاری تعطیلی اجباری مغازهها به دلیل کمبود برق اعتراض میکنند و در شرایطی که فعالیتهای عادی آنها به دلیل کمبود برق مختل شده، گرانی دلار هم هزینههای کسب وکار را برای آنها افزایش داده است.
گسترش قطعی برق به ماههای سرد سال و تعطیلی ظرفیت قابل توجهی از کارخانههای تولیدی موجب تعدیل نیرو شده و زمینههای نارضایتی در صاحبان صنایع و دستمزد بگیران را تقویت کرده است.
علیاصغر آهنیها، نمایندهٔ کارفرمایان در شورای عالی کار، دیماه امسال اعلام کرد که پنجاه درصد ظرفیت شهرکهای صنعتی با قطع برق متوقف شده است. در حالی که حدود یک ماه تا پایان سال باقی مانده و مذاکرات حداقل دستمزد هم آغاز شده، وضعیت نابسامان بنگاههای تولیدی، ظرفیت افزایش دستمزد برای سال آینده را کاهش داده و حل بحران معیشتی کارگران را پیچیدهتر کرده است.
بازار دارو هم از چند هفته پیش دچار بحران مشابهی شده است. نرخ کارخانهای برخی اقلام دارویی در ماههای گذشته تا سه برابر افزایش داشته است. دولت در بودجهٔ سال آینده یارانهٔ مواد غذایی و دارویی را کاهش داده است و کارشناسان هشدار میدهند که نرخ دارو در سال آینده بالاتر هم خواهد رفت. کمبود ارز و کاهش یارانهها، افزایش نرخ دلار و کاهش ذخیرهٔ مواد اولیه در ماههای گذشته از جمله مهمترین دلایل بحران در وضعیت دارو ارزیابی میشود.
بازنشستگان در صف نخست اعتراض
تجمعات بازنشستگان شهرهای مختلف ایران در روزهای گذشته به یکی از کانونهای اصلی اعتراض علیه حکومت تبدیل شده است. اقشار حقوقبگیر و بازنشستگان در حالی دلار ۹۰ هزار تومانی را تجربه میکنند که در سالهای گذشته به دلیل عقبماندن دستمزدها از هزینهها، با تنگناهای معیشتی مواجه بودهاند. یکی از مهمترین دلایل مشکلات بازنشستگان، ناتوانی حکومت در ساماندهی صندوقهای بازنشستگی است که به تعویق پرداختیها و کسری معیشتی بازنشستگان منجر شده است.
گفته میشود ۱۵ صندوق از ۱۷ صندوق بازنشستگی ایران ورشکسته شدهاند، تا جایی که اگر کمکهای دولت به این صندوقها قطع شود آنها قادر به پرداخت به موقع همین مقدار اندک دستمزد هم نخواهند بود.
در لایحهٔ بودجهٔ ۱۴۰۴، حدود ۷۷۷ هزار میلیارد تومان برای پرداخت تعهدات قانونی دولت، متناسبسازی حقوق بازنشستگان و حمایت از صندوقهای بازنشستگی پیشبینی شده است؛ یعنی بیش از ۱۷ درصد از مصارف بودجهٔ عمومی در ایران به حل مشکلات صندوقهای بازنشستگی اختصاص دارد. در چنین وضعیتی کوچکترین کسری در بودجه ممکن است به گسترش موج نارضایتی بازنشستگان منجر شود.
موج جدیدی از اعتراضات سراسری؟
موج گرانیهای ناشی از رشد دلار به بخش «کالاهای بادوام» هم سرایت کرده است. این کالاها که معمولا با فاصلهٔ بیشتری نیست به کالاهای خوراکی دچار گرانی میشوند، به نرخ دلار واکنش نشان دادهاند. به گفته رئیس اتحادیه فروشندگان لوازم خانگی، قیمت این کالاها از پنج تا بیست درصد افزایش داشته است. هرچند رشد بهای دلار هنوز به بازار خودرو و مسکن سرایت نکرده است، اما برخی فعالان اقتصادی معتقدند قیمتها در این بازارها هم به زودی اصلاح میشود.
در شرایطی که نرخ تورم نقطهبهنقطه در دیماه امسال نزدیک ۳۲ درصد اعلام شده است، برخی کارشناسان پیشبینی کردهاند که افزایش قیمتها در بهمنماه به حدی زیاد بوده که انتظار دارند تورم تا پایان سال به چهل درصد برسد.
اعتراضات علیه حاکمیت در حالی ادامه دارد که فشارهای خارجی بر اقتصاد ایران هم در حال افزایش است. از سرگیری سیاست «فشار حداکثری» آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران در دولت دوم دونالد ترامپ، دسترسی حاکمیت به منابع مالی بیشتر برای حل بحرانهای اقتصادی جاری را محدود کرده است.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری ایالات متحده آمریکا، به تازگی از اعمال فشار برای کاهش صادرات نفت ایران به کمتر از ۱۰ درصد سطح فعلی خبر داده است؛ اگر این خبر محقق شود، یک بحران تمامعیار در کمین اقتصاد ایران خواهد بود.
همزمان با ادامهٔ این وضعیت، رئیسجمهور ایران معتقد است که بخشی از گرانیها از کنترل دولت خارج است و نیروهای اجتماعی هم به این نتیجه رسیدهاند که حاکمیت قادر به مدیریت بحرانهای اقتصادی جاری نیست؛ وضعیتی که گمانهزنیهای زیادی را ایجاد کرده و فضای اجتماعی کشور را در آستانهٔ موج جدیدی از اعتراضات سراسری قرار داده است.
