اخبار

کیهان لندن: شیما کلباسی – ممکن نیست کسی رسانه‌های خبری را تماشا کند یا بخواند و با کلمه پناهنده مواجه نشود.

با وجود جنگ در سوریه و بحران پناهندگان، رییس جمهوری آمریکا، دونالد ترامپ، خواستار نظارت امنیتی شدید بر کیس پناهجویان شده و ادعا کرده است که هزاران هزار پناهنده وارد خاک آمریکا شده‌اند. این در حالیست که رییس جمهوری پیشین آمریکا، باراک اوباما، تنها متعهد به قبول ده هزار پناهنده سوری شده بود که از آن میان کمتر از ۱۰۰ نفر مسیحی‌اند.

این اولین بار نیست که در آمریکا پناهنده‌هراسی شیوع یافته است‌. یهودیان و ویتنامی‌ها پیش از سوری‌ها قربانی این هراس شده بودند.

با توجه به نیاز اضطراری پناهجویان سوری و فجایعی که هر روزه با آن دست به گریبان هستند (غرق کودکان در دریا، اجساد بی جان پناهجویان بر ساحل، تن‌های بیرون کشیده شده از زیر آوار، خردسالانی که در ویرانه‌هایی که سابقاً نام خانه بر خود داشتند به امید یافتن جان‌پناهی مشغول توییت کردن هستند… تصاویر تکان‌دهنده‌ای که این روزها به رژیم رسانه‌ای ما بدل شده است) ما نمی‌توانیم در مورد مسئله پناهجویان و اسکان مجدد آنها بی تفاوت باشیم و سکوت کنیم. بمب‌ها منفجر می‌شوند. بچه‌های کوچک تنها به این امید می‌خوابند که صبح زنده بیدار شوند. و ما به تماشا ایستاده و به بحث و جدل مشغولیم که آیا باید به آنها اجازه‌ی ورود بدهیم یا نه!

در اواخر دهه هشتاد میلادی من در پاکستان معلم کودکان بهایی پناهنده و پناهجویان کرد عراقی بودم. پس از آن نیز برای کمیساریای عالی پناهندگان و مرکز حمایت از پناهندگان در پاکستان کار می‌کردم. راننده اداره بعد از سوار کردن بیشتر همکاران من حدود ساعت هفت و نیم صبح به دنبالم می‌آمد و ساعت چهار بعد از ظهر مرا به خانه برمی‌گرداند.
شیما کلباسی در میان کودکان پناهجو

در طی آن ساعت‌ها من با دست کم ده تا بیست پناهنده و پناهجو از مناطق بحران زده‌ای مانند عراق، بنگلادش، سومالی، افغانستان، روسیه و ایران کار می‌کردم. بیشتر اینها از ایران و مناطق کردنشین عراق فرار کرده بودند.
بعضی از آنها از شهرها و مناطقی بسیار دورتر از اسلام آباد، پایتخت پاکستان، می‌آمدند و با چادر و بدون چادر در بیرون از کمیساریای عالی پناهندگان و یا مرکز پناهندگان مستقر می‌شدند.

بسیاری ازدواج کرده بودند و بچه داشتند. باقی مجرد بودند. گاهی اوقات پناهنده یا پناهجویی در نتیجه‌ی انتظار زیاد در گرما یا سرما و ناراحتی و فشار دچار آشوب روحی می‌شد و از در بالا می‌رفت. گاهی آنهایی که پرونده‌شان قبول نمی‌شد از خوردن غذا و نوشیدن آب سر باز می‌زدند و حتی لبان‌شان را می‌دوختند تا کسی به کارشان رسیدگی یا رسیدگی مجدد کند.

کار من با آمدن آخر هفته تمام نمی‌شد. آخر هفته‌ها هم کار می‌کردم. بسیاری مواقع موارد اضطراری پیش می‌آمد یا مسائلی که باید به فوریت به آنها رسیدگی می‌شد. به عنوان مثال مسئولیت کاری خانواده‌ای از افغانستان به عهده‌ام بود. پسر هشت ساله آنها به دیالیز کلیه نیاز داشت و من مسئول پرونده آنها در روز‌های شنبه بودم که تعطیل اداری محسوب می‌شد.

با وجود اینکه پیگیری کارشان آسان نبود اما من از هم‌صحبتی با پدر و مادر این پسر و خود او لذت می‌بردم. پسربچه باهوش و حساسی بود. ما در راهروهای بیمارستان صبر می‌کردیم تا نوبت آنها بشود. این خانواده بعد‌ها به آمریکا رفت و ساکن آنجا شد. تماس من با آن خانواده قطع شد و من دیگر خبری از آنها ندارم. اما هنوز وقتی که کلمه پناهنده را می‌شنوم و جملاتی را که بعضی‌ها بعد از این کلمه بر زبان می‌آورند به یاد آن پسربچه می‌افتم. او اکنون باید بیست و چند ساله باشد. واقعاً چه در ذهن‌اش می‌گذرد و چه احساسی به او دست می‌دهد وقتی که می‌شنود «ما با پناهنده‌ها فرق داریم» یا «ما پناهنده‌ها را نمی‌خواهیم»؟ من به کودکان آواره‌ای فکر می‌کنم که همراه پدران و مادران خود باید از نو زندگی را شروع کنند، مکان امنی بیابند و به تحصیل بپردازند، رشد کنند و از کلمه پناهنده بزرگتر شوند؛ کلمه‌ای که امروز با جان‌شان آمیخته است. جرم اینها جه بوده به جز فرار از جنگ و شکنجه و مرگ، به جز تلاش برای زنده ماندن؟

*شیما کلباسی، شاعر، فیلمساز و مدافع حقوق بشر است. اشعار انگلیسی کلباسی تا کنون به بیست و سه زبان مختلف ترجمه شده‌اند. کلباسی در پاکستان و دانمارک برای نهادهایی مانند سازمان ملل و مرکز پناهندگان کار کرده است.

بی‌بی‌سی: در مراسم بزرگی در کابل در حضور رئیس جمهوری افغانستان و مهمانان خارجی گفت: “آرزوی من این است روزی برسد که افغانستان دیگر نیازمند کمک کشورهای جهان نباشد. نه تنها نیازمند نباشد که در شرایطی قرار بگیرد تا قادر شود به کشورهای دیگر کمک کند.”

نیایش یازده ساله‌، دانش آموز کلاس پنجم است و در همین سن درآمد دارد.

پس از سقوط گروه طالبان در سال ۲۰۰۱، بیش از صد میلیارد دلار پول در افغانستان سرازیر شد. چیزی حدود ۹ هزار دلار در ازای هر شهروند. میلیون‌ها مهاجر افغان که در جریان جنگ‌ها از کشور فرار کرده بودند دوباره به میهن‌شان برگشتند. این بود که صفحه جدیدی از بازسازی و نوسازی در افغانستان ورق خورد.

پدر نیایش هم با خانواده‌اش به افغانستان آمد و زندگی جدیدی را شروع کرد، از صفر.

داوود خطیبی پدر نیایش در جریان نابسامانی‌های افغانستان، در ایران بود. پس از چند سال کار و زندگی در رشت با دختری آشنا شد و این آشنایی به ازدواج انجامید. آن دختر حالا مادر دو دختر است به نام‌های نیایش و نیوشا.

نیایش در اوج کودکی با خانواده‌اش به افغانستان بازگشت. برای کودکی که همه خاطراتش در ایران رقم خورده بود جا افتادن در جامعه و محیط نو دشوار بود.

نیایش می‌گوید وقتی افغانستان آمد به سختی از اقوامش در ایران دل کند و دوری از دوستان ایرانی‌اش هم ساده نبود. وقتی خود را در افغانستان یافت، کودکی بود با لهجه غلیظ تهرانی و مواجه با سوال‌هایی که این و آن از او می‌پرسیدند.

حرف‌هایش را درست متوجه نمی‌شدند، واژه‌هایی که به کار می‌برد برای بستگانش غریب بود و طرز بیان و فکرش هم نزدیکی با محیط نداشت. اما ناگهان دید که در میان جمعیتی از خانواده‌ها قرار گرفته؛ پسران و دختران کاکا/عمو و عمه و بستگان زیاد. این کمک کرد که او دچار انزوا نشود و با محیط جدید زودتر وفق یابد.

او وارد مدرسه شد و با زبان تیز و جرات زیادش زود راه خود را پیدا کرد. نیایش از معدود افغان‌هایی است که شهروندی دوگانه دارد. هم ایران و هم افغانستان.

او را در کلاس پنجم یکی از مکاتب خصوصی دیدم که با اشتیاق زیاد مشغول مشق انگلیسی بود. علاوه بر این با زبان‌های پشتو و فرانسوی هم آشنایی دارد. اما هم‌کلاسی‌هایش او را با هویت دیگری می‌شناسند، هویتی که پیشه‌اش به او داده.

نیایش در خانه دوم، حالا در جست‌وجوی هویت خود در دنیایی است که مشکلات قومی و هویتی زیاد است. او در تلویزیون خورشید افغانستان کار می‌کند و گرداننده برنامه کودک است.

شبکه تلویزیونی خورشید به این ستاره کوچکش می‌بالد. کارکنان و مسئولان این شبکه تلویزیونی می‌گویند نیایش از موفق‌ترین چهره‌های شبکه است.

هفته پیش در این شبکه پیش از این که آماده ضبط برنامه شود با رئیس تلویزیون دیدار کرد و جلوی دوربین ما سوال های مهمی از رئیس پرسید. مثلا این که آیا برنامه‌هایش را می‌بیند؟ پیشنهادش چیست و چه تغییراتی در برنامه آورده شود؟ رئیس از او خوشحال بود و وعده کرد که مدت برنامه تلویزیونی اش را زیاد کند.

برنامه‌ نیایش در مورد کودکان است اما از زاویه دیگر، بحث های بزرگ را با زبان کودکانه به خورد مخاطبان هم سن و سالش می‌دهد. او برای برنامه‌ای در مورد بحران مهاجرت آمادگی می‌گرفت. محتوای برنامه این بود که مردم را به ماندن در افغانستان تشویق کنند.

در شرایطی که نیایش هویتی برای خود می‌سازد، جنگ و نابسامانی بار دیگر به سراغ خانواده‌های افغان آمده است. در سال ۲۰۱۵ بیش از ۲۵۰ هزار افغان در کشورهای توسعه‌یافته، درخواست پناهندگی کرده‌اند. بسیاری ها برای زندگی بهتر افغانستان را ترک می‌کنند، خیلی‌ها برای این که آینده کودکان شان تضمین شود.

بخت همه کودکان مهاجر یا به زبان دیگر اقبال همه نسل مهاجر افغان شبیه بخت و اقبال نیایش نیست. در افغانستان صدها هزار کودک که در جریان مهاجرت ها زاده شدند با سرنوشت نامعلومی زندگی می‌کنند، چه بسا خیلی‌هایی که در این سفر طولانی مهاجرت، یا هویت خود را از دست دادند و یا هم دچار بحران هویتی شدند.

نیایش اما نه تنها که خانه‌اش را از دست نداده که صاحب دو خانه‌ هم شده. در سال ۲۰۱۳ او بار دیگر به ایران سفر کرد و از آن سفر، گردش در بندر انزلی را به یاد می‌آورد. نیایش می‌گوید ایران و افغانستان برایش مثل سیبی است که از وسط قاچ شده باشد.

او به راحتی با لهجه رایج در کابل و همچنین لهجه تهران صحبت می‌کند. اما اگر نیایش در ایران می‌ماند و به افغانستان باز نمی‌گشت چه؟

داوود خطیبی پدر نیایش دانش آموخته حقوق است و وکالت می‌کند. برای او مثل اکثر افغان‌ها زندگی در مهاجرت سخت بوده و هرگز فراموش نمی‌شود.

آقای خطیبی می‌گوید: “بیشتر اقوام من اینجا بودند، موقعیت اجتماعی من اینجا خیلی بهتر از ایران است، اینجا کار برای من، خانمم و حتی بچه‌هایم بیشتر مساعد است نسبت به ایران.”

نیایش می‌گوید یکی از آرزوهای بزرگش این است که رئیس جمهوری شود و “آدم‌های بد، دزد و فاسد” را از کشور بیرون کند. او می‌گوید یکی از دلایلی که مشکلات افغانستان هنوز رفع نشده این است که خیلی از افغان‌ها خود را واقعا از این کشور حساب نمی‌کنند.

حرف‌های نیایش تصویری است از زندگی او در دوران کودکی، اما هیچ کسی نمی‌داند که وقتی نیایش بزرگ شد و به ابعاد زندگی و بحث‌های هویت بیشتر پی برد فکری را که امروز دارد خواهد داشت؟

دیگربان: علی قربانی٬ مدیرعامل ایسکانیوز خبرگزاری منتسب به دانشگاه آزاد از سوی رئیس این دانشگاه برکنار شد.

گفته می‌شود علت برکناری قربانی پناهنده شدن یکی از خبرنگاران این خبرگزاری بوده است.

دویچه‌وله: یکی از عکاسان خبرگزاری فارس که در تیرماه امسال از سوی سرپرست آن زمان گروه عکس این خبرگزاری مورد ضرب و شتم قرار گرفته بود، به اتریش پناهنده شد.
بشنوید: گفت‌وگو با عکاس پناهنده خبرگزاری فارس

میلاد علایی که همکاری با خبرگزاری‌های مهر و برنا را نیز در کارنامه کاری خود دارد، می‌گوید که تغییر روند رسیدگی به پرونده ضرب و شتم وی از سوی سرپرست وقت گروه عکس خبرگزاری فارس دلیل خروجش از ایران بوده است.

میلاد علایی در ۱۶ تیر ۱۳۹۳ / ۶ ژوئیه ۲۰۱۴ از سوی سرپرست آن زمان گروه عکس خبرگزاری فارس مورد ضرب و شتم قرار گرفت. خبری که به سرعت در بسیاری از خبرگزاری‌های فارسی زبان داخل و خارج از کشور منتشر شد.

علایی همان زمان درباره این ماجرا در فیس‌بوک خود نوشت: «ظهر امروز سرپرست فعلی گروه عکس خبرگزاری فارس به دلیل اعتراض من مبنی بر علت حذف نام و عدم آفیش برنامه عکاسی، مرا مورد ضرب و شتم قرار داد. لازم به ذکر است، این فرد پیش از این هم سابقه چنین اقداماتی را داشته و بر همین اساس اقدامات قضایی من در حال پی‌گیری است.»

شاکی به متهم تبدیل شد

میلاد علایی حالا با پناهنده شدن به کشور اتریش در گفت‌وگو با دویچه‌وله از روند پرونده‌اش می‌گوید که چطور خودش در پرونده‌ای که در جایگاه شاکی قرار داشت، به متهم تبدیل و در نهایت پیش از دستگیری به اتریش پناهنده شد.

عکاس پیشین خبرگزاری فارس درباره روزی که از سوی سرپرست آن زمان گروه عکس خبرگزاری فارس مورد ضرب و شتم قرار گرفت، می‌گوید: «آن روز من در خبرگزاری بودم. یکی دو هفته بود که سردبیرمان استعفا داده بود و می‌دانستم با وضعیت جدید دچار مشکل می‌شویم. وضعیت برای ما عکاس‌هایی که مانده‌ بودیم بسیار سخت بود. مسئولان بالا ما را “عکاس‌های ضد ارزش” محسوب می‌کردند. من در خبرگزاری فارس به وضعیتی که برای ما پیش آمده بود اعتراض داشتم. در آن روز من به سرپرست بخش عکس اعتراض کردم که چرا اسمم را برای پوشش عکاسی هیچ برنامه‌ای روی تابلو نصب نکرده است. دو هفته بود که به هیچ برنامه‌ای فرستاده نمی‌شدم. سرپرست وقت بخش عکس هم در جواب این اعتراض مرا مورد ضرب و شتم قرار داد.»

با وقوع این حادثه در خبرگزاری فارس، از آنجا که همان روز دکتر ولایتی مهمان این خبرگزاری بود، از تماس میلاد علایی با پلیس و آمدن ماموران نیروی انتظامی به دفتر خبرگزاری جلوگیری شد.

اما چند روز بعد علایی به طور رسمی شکایتی را علیه سرپرست وقت گروه عکس خبرگزاری فارس در دادسرای رسانه و مطبوعات اعلام کرد، شکایتی که ماه‌ها بعد علیه خود او استفاده شد.

میلاد علایی که رشته تحصیلی او طراحی لباس است و به خاطر علاقه به عکاسی، کارش را از سال ۸۸ به‌عنوان عکاس با خبرگزاری برنا در ایران آغاز کرده است، دراین‌باره می‌گوید: «سرپرست وقت گروه عکس خبرگزاری فارس با وجود شاهد‌ان بسیار در محل حادثه، ضرب و شتم مرا در دادگاه کتمان کرد. پس از آن دیگر من را به ساختمان خبرگزاری راه ندادند، فقط به خاطر این‌که شکایت کرده بودم.»

پزشک قانونی آثار ضرب و شتم روی بدن میلاد علایی را در همان زمان تایید کرد، اما در مقابل سرپرست وقت گروه عکس خبرگزاری فارس هم در شکایتی جداگانه، اعلام کرد که از او اعاده حیثیت شده و خواستار رسیدگی به پرونده‌اش شد.

به گفته آقای علایی علاوه بر سرپرست وقت گروه عکس خبرگزاری فارس، مدیر عامل این خبرگزاری هم به خاطر مسائلی که در حواشی این پرونده به وجود آمد، شکایت جداگانه‌ای را علیه این عکاس مطرح کرد.

حاشیه‌های پرونده رفته رفته آنقدر زیاد شد تا این‌که میلاد علایی در جلسات بازپرسی به خاطر بسیاری از عکس‌هایی که ثبت کرده بود، به سیاه‌نمایی و انتقام‌جویی متهم و از همکاری او با رسانه‌های دیگر هم جلوگیری شد.

او در این‌باره می‌گوید: «من نمی‌خواستم این‌‌قدر حاشیه درست شود. توقع داشتم که خیلی دوستانه این ماجرا تمام شود. من اگر شکایت کرده بودم، فقط برای دفاع از حقم بود. خبرگزاری فارس نه تنها پس از این ماجراها مرا اخراج کرد، بلکه تجهیزاتم را هم گرفت و طبعا دیگر نگذاشت که من حتی در خبرگزاری‌های دیگر کار کنم. از من شکایت کردند و وضعیتی را رقم زدند که مجبور شدم از کشور خارج شوم.

محدودیت و سانسور برای عکاسان داخل ایران

حوادث رخ داده برای میلاد علایی و در نهایت پناهنده شدن او به کشور اتریش بهانه‌ای شد تا از او درباره محدودیت‌های کار یک عکاس در ایران بپرسیم.

محدودیت‌هایی که به قول او برای همه عکاسانی که در حال همکاری با رسانه‌های ایران هستند، شناخته شده است و می‌دانند نباید پا از آن فراتر گذاشت.

«واقعیت این است که محدودیت‌ها شناخته شده است. من به عنوان عکاس می‌دانم برای مثال محدودیت‌های خبرگزاری‌ها در ایران چه چیزهایی هست. اما ما یکسری محدودیت داریم، یکسری سانسور داریم. برای مثال ما برای نشان دادن بعضی از مسائل اجتماعی محدودیت داشتیم. حداقل در زمان فعالیت من، خبرگزاری فارس علاقه چندانی به نشان دادن معضلات اجتماعی نداشت. جمله‌ای که خودشان می‌گویند این موضوعات سیاه‌نمائی است، و سیاه ‌نمایی کردن برای آن‌ها جذاب نیست.»

میلاد علایی در ادامه از سانسور عکس‌هایی می‌گوید که برای دقایقی روی بخش عکس خبرگزاری‌ها قرار می‌گیرند و سپس با تذکر مسئولان بالاتر سانسور شده و از روی سایت حذف می‌شوند.

«بارها اتفاق افتاده بود که یک عکس آپلود می‌شد اما پس چند دقیقه حذف می‌شد. برای مثال یک عکس از بازگشت آقای روحانی از نیویورک بود که در آن یکی از بسیجی‌ها با کفشش به شیشه ماشین ریاست جمهوری می‌کوبید. این عکس ۱۰ دقیقه روی خروجی خبرگزاری رفت، اما آن را برداشتند. در همین فاصله کوتاه منتشر شدن و حذف عکس، چند رسانه خارج از ایران، آن را برداشته بودند که همین مسئله این امید را به ما می‌داد که هر چند با تیغ سانسور روبه‌رو شدیم اما عکسی که گرفته بودیم، مورد استفاده قرار گرفت.

علایی در گفت‌وگویی مفصل با دویچه‌وله از دیگر محدودیت‌های یک عکاس در ایران می‌گوید. وی همچنین در این گفت‌وگو به این نکته اشاره دارد که در بسیاری از مکان‌های عمومی و میان مردم عادی از گفتن این‌که عکاس خبرگزاری فارس است، خودداری می‌کرد.

میلاد علایی که خود در سال ۱۳۸۸ شاهد موج گسترده مهاجرت همکاران روزنامه‌نگار و عکاس از ایران بود، تصور نمی‌کرد که تنها پنج سال بعد به خاطر خطر دستگیری از ایران فرار کند. آقای علایی در حال حاضر در کشور اتریش متقاضی پناهندگی است.