اخبار

صدای آمریکا: وزارت امور خارجه آمریکا دسترسی به اطلاعات را حقی بنیادین دانست و اعلام کرد که رژیم جمهوری اسلامی هم‌زمان با محدودسازی مردم، برای مقامات خود دسترسی ویژه به اینترنت فراهم می‌کند.

در پی افشای سیم‌کارت‌های بدون فیلتر در ایران، وزارت امور خارجه ایالات متحده روز جمعه هفتم آذر در بیانیه‌ای که در حساب رسمی «یو.اس.ای. به فارسی» در ایکس منتشر کرد نوشت: «دسترسی به اطلاعات یک حق بنیادین است، نه امتیازی که فقط به عده‌ای محدود اعطا شود.»

به تأکید وزارت امور خارجه ایالات متحده «رژیم جمهوری اسلامی» از سویی «برای مردم ایران محدودیت و سانسور شدید اعمال می‌کند» و از سوی دیگر «همزمان به طور ریاکارانه دسترسی ویژه‌ای به اینترنت برای مقامات رژیم خود فراهم می‌سازد.»

در این بیانیه آمده است: «رژیم به طور علنی اینترنت را به‌ عنوان تهدیدی برای امنیت ملی و اخلاق عمومی اعلام می‌کند، در حالی که مقامات رژیم از “اینترنت سفید” بهره‌مند می‌شوند که کنترل‌های دولتی را دور می‌زند؛ ریاکاری‌ای که اخیراً در پلتفرم شبکه اجتماعی ایکس افشا شد.»

وزارت امور خارجه آمریکا همچنین با بیان این که «مردم ایران برای دسترسی به اینترنت جهانی با مشکلات فراوان روبه‌رو هستند»، افزوده که این رژیم «به جای رسیدگی به نیازهای فوری مردم» از جمله «افزایش هزینه‌های زندگی، حفاظت از محیط زیست، و خدمات بهداشتی»، مبلغ «حداقل ۴.۵ میلیارد دلار برای سرکوب دسترسی به اطلاعات دیجیتال صرف می‌کند.»

در این بیانیه همچنین گفته شده است: «با وجود این موانع، مردم ایران همچنان راه‌هایی برای اتصال، به اشتراک گذاشتن و مطالبه حقوق خود پیدا می‌کنند و خلاقیت و اراده فوق‌العاده‌ای از خود نشان می‌دهند. ایالات متحده، تبعیض رژیم را محکوم می‌کند و با مردم ایران در مبارزه‌شان برای آزادی اینترنت، محکم می‌ایستد.

دسترسی به اطلاعات یک حق بنیادین است، نه امتیازی که فقط به عده‌ای محدود اعطا شود. رژیم جمهوری اسلامی با این که برای مردم ایران محدودیت و سانسور شدید اعمال می‌کنند همزمان به طور ریاکارانه دسترسی ویژه‌ای به اینترنت برای مقامات رژیم خود فراهم می‌سازد. رژیم به طور علنی اینترنت را به‌… pic.twitter.com/0JpyLv3Vfk

— USAbehFarsi (@USABehFarsi) November 28, 2025

در پی عیان شدن استفاده شماری از کاربران ایکس از سیم‌کارت‌های حکومتی که به عنوان «سیم‌کارت‌های سفید» معروف شده‌اند، یک روزنامه‌نگار در ایران روز سه‌شنبه چهارم آذر به بخش فارسی صدای آمریکا گفت: «خبرنگارانی که از این سیم‌کارت‌ها استفاده می‌کنند، خط تلفن همراهشان تحت رصد نیروهای اطلاعاتی است و همین مسئله موجب پرونده‌سازی و گرفتاری افرادی می‌شود که با آنها تماس داشته‌اند.»

به گفته این روزنامه‌نگار ساکن ایران، «خیلی‌ها نمی‌دانند که این سیم‌کارت‌ها تحت کنترل حکومت بوده و اخلاقی بود که این افراد، به‌ویژه خبرنگارانی که از این سیم‌کارت‌ها دارند، حداقل اعلام می‌کردند که خط سفید دارند تا مردم در تماس با آنها احتیاط کنند.»

مشخص شدن موقعیت جغرافیایی کاربران ایکس و افشای سیم‌کارت‌های سفید، موجب عیان شدن دسترسی بدون فیلتر عده کثیری از کاربران شده است؛ مسئله‌ای که واکنش گسترده کاربران در رسانه‌های اجتماعی را به دنبال داشته است.

بی‌بی‌سی: آمریکا سخت می‌کوشد جایگاه پیشتاز خود در حوزه هوش مصنوعی را حفظ کند و نه‌تنها چین را پشت سر خود نگه دارد، بلکه تا حد ممکن شکاف میان دو کشور را افزایش دهد.

اما استراتژی واشنگتن برای دستیابی به این هدف امسال شاهد تغییر شدیدی بود. این تغییر رویکرد در ماه مه، در جریان سفر دونالد ترامپ رئیس‌جمهوری آمریکا به کشورهای خلیج فارس آغاز شد، و پیامدهای آن از چند هفته پیش آشکار شد.

در آن سفر، چندین توافق‌نامه بزرگ بین شرکت‌های آمریکایی با شرکت‌های اماراتی و سعودی امضا شد که بر تامین مالی عربستان و امارات برای ایجاد مراکز داده (دیتا سنتر) عظیم در خلیج فارس و آمریکا، و نیز اجازه صادرات ریزتراشه‌های پیشرفته به این دو کشور تکیه دارد.

شاید مهم‌ترین توافق با امارات صورت گرفت: توسعه یک پروژه هوش مصنوعی در ابوظبی در فضایی با مساحت بیش از ۲۵ کیلومتر مربع همراه با توان تولید ۵ گیگاوات برق برای مراکز داده.

دولت آمریکا تاکید کرده که شرکت‌های آمریکایی مدیریت این مراکز داده و ارائه خدمات ابری (کلاود) در منطقه را بر عهده خواهند داشت.

بلومبرگ روز ۹ اکتبر به نقل از منبعی که نامش را ذکر نکرده بود، گزارش داد که واشنگتن با صادرات نخستین محموله ریزتراشه‌های پیشرفته شرکت انویدیا به امارات موافقت کرده و وزارت بازرگانی نیز مجوزهای لازم را صادر کرده است؛ اقدامی اولیه در مسیر اجرای توافقی بزرگ.

صادرات تراشه‌ها به خلیج فارس، محور تغییرات در استراتژی آمریکا است. در دوره جو بایدن، رئیس‌جمهوری پیشین آمریکا، محدودیت شدیدی بر صادرات این تراشه‌ها به بیشتر کشورهای جهان از جمله کشورهای خلیج فارس اعمال شد. علت اصلی این سیاست، نگرانی از دستیابی چین به این تراشه‌های پیشرفته بود.

دونالد ترامپ از به رخ کشیدن معاملاتی که انجام می‌دهد و پول‌ها و سرمایه‌گذاری‌هایی که به آمریکا می‌آورد لذت می‌برد و هم‌زمان از لغو سیاست‌های باراک اوباما و جو بایدن، روسای جمهور پیشین نیز خشنود است. در همین چارچوب رفتار او در خلیج فارس نیز کاملا با شیوه کلی عملکردش همخوانی دارد.

اما شاید عوامل دیگری نیز آمریکا را وادار به تغییر رویکرد در حوزه هوش مصنوعی کرده باشد؛ از سیاست‌های سخت‌گیرانه در زمینه صادرات تراشه‌ها تا سیاست شتاب‌بخشی به توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی در خلیج فارس.

یکی از این عوامل مسئله تولید برق است.

هوش مصنوعی؛ ولع بی‌پایان برای برق

آژانس بین‌المللی انرژی در مارس امسال اعلام کرد که تقاضای جهانی برق در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال قبل از آن ۴/۳ درصد افزایش یافت؛ در حالی که افزایش مصرف انرژی به‌طور کلی تنها ۲/۵ درصد بوده است.

این آژانس متوسط نرخ رشد تقاضای برق را از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳ دو برابر رشد کل اشکال انرژی در همان بازه زمانی اعلام کرد،‌ به این معنا که تقاضا برای برق به طور خاص و نه انرژی به طور عام، به سرعت در حال افزایش است.

دلایل متعددی برای این افزایش وجود دارد از جمله افزایش خودروهای برقی، اما هوش مصنوعی نقش عمده‌ای در این رشد تقاضا ایفا می‌کند. کلید ماجرا مدل‌های زبانی بزرگ هستند که به سرعت به بخشی از زندگی روزمره ما تبدیل شده‌اند، و مراکز داده عظیمی که آن مدل‌های زبانی نمی‌توانند بدون آنها توسعه یابند.

پرسش‌های پرهزینه

کارشناسان در سراسر جهان سخت مشغول یافتن پاسخ برای پرسشی هستند که معمولا این طور مطرح می‌شود: یک مدل زبانی برای پاسخ دادن به سوال شما به چه میزان انرژی الکتریکی نیاز دارد؟

پاسخی قطعی به این سوال وجود ندارد، بلکه مطالعاتی در جریان است که می‌کوشد به این موضوع نزدیک شود و به ارقام تقریبی برسد، آن هم در شرایطی که شرکت‌های بزرگ ارقام و اسرار خود را پنهان می‌کنند و عوامل موثر در این زمینه بسیار متنوع‌اند.

روزنامه گاردین، بر اساس تحقیقات متخصصان دانشگاه رود آیلند، برآورد کرده است که مصرف برق «چت‌جی‌پی‌تی ۵» ممکن است به اندازه تقاضای روزانه برق ۱/۵ میلیون خانه در آمریکا برسد.

همچنین تصور می‌شود هرچه اندازه مدل زبانی بزرگ‌تر باشد، مصرف برق آن نیز بیشتر می‌شود و باور بر این است که مدل‌ها به طور مداوم در حال رشدند، هرچند انجام اندازه‌گیری‌های دقیق و رسمی در بیشتر موارد ممکن نیست.

ارتباط این موضوع با مراکز داده چیست؟

مدل‌های زبانی بزرگ را نمی‌توان روی دستگاه‌هایی مانند رایانه شخصی یا تلفن همراه اجرا کرد، زیرا آن‌ها عملیات محاسباتی خود را در مراکز داده انجام می‌دهند. در آن‌جا، این مدل‌ها روی سرورهایی بارگذاری می‌شوند که مجهز به ریزتراشه‌های پیشرفته هستند و هر آنچه لازم است انجام می‌دهند تا به پرسش‌های شما پاسخ‌های مفید بدهند.

گفته می‌شود هرچه این مدل‌ها بزرگ‌تر و پیچیده‌تر شوند و توانایی بیشتری در شناسایی الگوها پیدا کنند، نیازشان به آن تراشه‌ها و همچنین مصرفشان از انرژی الکتریکی افزایش می‌یابد.

آژانس بین‌المللی انرژی در گزارشی در ماه آوریل پیش‌بینی کرد که تقاضای برق برای تامین انرژی مراکز داده در سراسر جهان تا سال ۲۰۳۰ بیش از دو برابر شود و به حدود ۹۴۵ تراوات ساعت برسد. این رقم از کل مصرف برق ژاپن بیشتر است.

طبق همان گزارش، هوش مصنوعی مهم‌ترین محرک این افزایش خواهد بود؛ چرا که انتظار می‌رود تقاضای برق از سوی مراکز داده مجهز به هوش مصنوعی تا سال ۲۰۳۰ بیش از چهار برابر شود.

به طور خلاصه مراکز داده‌ای که مدل‌های زبانی بزرگ را به‌کار می‌گیرند – همان‌هایی که شرکت‌های فعال در هوش مصنوعی از آن استفاده می‌کنند – با ولع حیرت‌انگیزی انرژی مصرف می‌کنند و این امر پرسش‌هایی درباره توان شبکه‌های برق برای پاسخگویی به این نیاز فزاینده ایجاد کرده است.

و نشانه‌های این فشار اکنون در آمریکا نمایان شده است.

بحران واشنگتن و راه حل خلیج فارس

بر اساس گزارش وزارت انرژی ایالات متحده، در سال ۲۰۲۳، مراکز داده تقریبا ۱۷۶ تراوات ساعت انرژی مصرف کردند که معادل حدود ۴/۴ درصد از کل مصرف انرژی آمریکا و بیش از دو برابر مصرف سال ۲۰۱۴ یعنی ۵۸ تراوات ساعت است.

این سهم بسیار بزرگی است، اما آنچه در راه است می‌تواند بزرگ‌تر باشد، زیرا پژوهشگران «موسسه تحقیقات انرژی الکتریکی» پیش‌بینی می‌کنند که مصرف این مراکز تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۹ درصد از کل مصرف برق آمریکا برسد.

بلومبرگ تحقیقی منتشر کرده که تاثیر گسترش هوش مصنوعی بر زندگی مردم را نشان می‌دهد. بر این اساس در برخی مناطق آمریکا که مراکز داده در آن‌ها متمرکز است، هزینه ماهانه برق خانوارها در پنج سال گذشته تا ۲۶۷ درصد افزایش یافته است.

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی موضوع را به شکلی ساده و در عین حال شگفت‌انگیز توضیح می‌دهد: انتظار می‌رود تا سال ۲۰۳۰ میزان برقی که آمریکا برای پردازش داده‌ها مصرف می‌کند، از کل برق مورد استفاده در تولید موادی مانند آلومینیوم، فولاد، سیمان، مواد شیمیایی و سایر محصولات پرمصرف فراتر رود. بخش قابل‌توجهی از این افزایش به هوش مصنوعی نسبت داده می‌شود.

مشکل واشنگتن این است که نمی‌تواند زیرساخت‌های مورد نیازش را آنقدر سریع نوسازی کند که توسعه هوش مصنوعی بدون کندی و وقفه ادامه یابد.

فریال سعید، دیپلمات پیشین آمریکایی و کارشناس سیاست خارجی و امنیت ملی، می‌نویسد که ایالات متحده به دلیل محدودیت‌های مربوط به منابع و قوانین ناظر نمی‌تواند با سرعت لازم در خاک خود مراکز داده بسازد، در حالی که چین می‌تواند به سرعت در این حوزه با پروژه‌های زیرساختی مورد حمایت دولت پیشروی کند. به گفته سعید، همین موضوع دولت ترامپ را به چرخش به سوی خلیج فارس ترغیب کرده است.

مزیت خلیج فارس

کشورهای خلیج فارس، به ویژه امارات و عربستان، مزایایی دارند که به راحتی می‌تواند توجه و علاقه آمریکا را جلب کند.

هزینه «زمین صنعتی» در عربستان بین ۱۰ تا ۵۰ دلار در هر متر مربع است؛ در حالی که در مناطقی مانند ویرجینیای شمالی، جایی که بسیاری از مراکز داده آمریکا در آن قرار دارند، این رقم حدود ۱۵۰ تا ۶۰۰ دلار است.

تعرفه برق نیز در عربستان سعودی و امارات متحده عربی حدود ۰/۰۵ تا ۰/۰۶ دلار برای هر کیلووات ساعت است، در حالی که متوسط این هزینه در آمریکا بین ۰/۰۹ تا ۰/۱۵ دلار برای هر کیلووات ساعت قرار دارد.

این داده‌ها که از گزارش شرکت «پرایس واترهاوس کوپرز» به دست آمده، نشان می‌دهد هزینه ساخت و بهره‌برداری از مراکز داده عظیم در خلیج فارس، به میزان قابل توجهی کمتر از ایالات متحده است.

به این موارد باید وجود سرمایه فراوان در صندوق‌های حاکمیتی و امکان اجرای سریع پروژه‌ها در صورت وجود اراده سیاسی را نیز اضافه کرد.

انتقادها به سیاست دولت ترامپ

برخی در آمریکا نگران‌اند که کشورهای خلیج فارس به تدریج به رقیب ایالات متحده تبدیل شوند. استدلال آن‌ها این است که کشورهای حوزه خلیج فارس رابطه خود با چین، روسیه و ایران را حفظ کرده‌اند و ممکن است این کشورها به طور غیرمستقیم از فناوری آمریکایی که به خلیج فارس منتقل می‌شود، بهره‌مند شوند.

چنین نگرانی‌هایی یکی از دلایل اصلی سیاست دولت بایدن بود که محدودیت‌های سخت‌گیرانه‌ای را بر صادرات تراشه‌های پیشرفته، از جمله به کشورهای خلیج فارس، وضع کرده بود.

استراتژی بایدن مبتنی بر این دیدگاه بود که این تراشه‌ها مهم‌ترین دارایی آمریکا در رقابت برای تسلط بر آینده هوش مصنوعی هستند.

اما اکنون این نگاه در حال تغییر است. شماری از مقام‌های ارشد دولت ترامپ بر این باورند که موضوع محوری دیگر تراشه‌های پیشرفته نیست، بلکه تامین انرژی برق است. محمد سلیمان، پژوهشگر موسسه خاورمیانه، در نشریه فارین پالیسی می‌نویسد همین نگاه – همراه با ارزیابی اینکه فاصله تکنولوژیک میان آمریکا و چین آن‌قدرها که حامیان محدودیت‌های صادرات تراشه ادعا می‌کنند زیاد نیست – باعث شده دولت ترامپ برای پیشبرد اهدافش در حوزه هوش مصنوعی به خلیج فارس روی آورد.

در همین حال برخی ناظران احتمال تبدیل شدن کشورهای خلیج فارس به رقیبی برای آمریکا را جدی نمی‌دانند.

فریال سعید می‌نویسد کشورهای خلیج فارس بدون حمایت آمریکا نمی‌توانند مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی و زیرساخت‌های مرتبط با آن را ایجاد کنند و می‌افزاید هرگونه جهش فعلی در این حوزه همچنان نیازمند شراکت با ایالات متحده است. به باور او توافق با عربستان و امارات به معنای واگذاری قدرت به آن‌ها نیست، بلکه گسترش حساب‌شده نفوذ آمریکا است.

وب‌سایت تخصصی سِمی‌آنالیسس نیز می‌گوید اگر آمریکا شرایط امنیتی این توافق‌ها را به صورت دقیق اجرا کند، این قراردادها وابستگی عربستان و امارات به تجهیزات و نرم‌افزارهای آمریکایی را بیشتر خواهد کرد، به طوری که آن‌ها را «هرچه بیشتر در مدار ایالات متحده نگه می‌دارد».

اما یک انتقاد دیگر هم در زمینه‌های امنیتی به سیاست‌های دونالد ترامپ وارد شده که کریستوفر چیِوز و سام وینترلِوی در واشنگتن‌پست مطرح کرده‌اند. به گفته آن‌ها، پروژه‌های ترامپ زیرساخت‌های راهبردی حیاتی را در منطقه‌ای آسیب‌پذیر قرار می‌دهد، آن هم «در زمانی که تهدید پهپادهای ارزان‌قیمت رو به افزایش است».

این دو نویسنده با یادآوری حمله به تاسیسات نفتی آرامکو در عربستان در سال ۲۰۱۹، این پرسش را مطرح می‌کنند که چگونه می‌توان از مراکز داده در خلیج فارس محافظت کرد؟

به باور آن‌ها، ایجاد چنین مراکزی که مستقیما با سامانه‌ هوش مصنوعی آمریکا پیوند دارند، نوعی ضرورت امنیت ملی برای ایالات متحده ایجاد می‌کنند و آن حفاظت از این زیرساخت‌ها در دوره‌ای است که واشنگتن تلاش می‌کند تعهدات مستقیم خود را در منطقه کاهش دهد.

اما این نگرانی امنیتی تا الان سهم اندکی از بحث‌ها را به خود اختصاص داده و تمرکز اصلی همچنان بر تراشه‌های پیشرفته و مسئله تامین برق باقی مانده است.

«رادیوفردا: انجمن صنفی کسب‌وکارهای اینترنتی» می‌گوید اختلال‌های اخیر در اینترنت و محدودسازی ارتباط با اینترنت جهانی ضربات جبران‌ناپذیری بر پیکرۀ اقتصاد دیجیتال وارد کرده است.

این انجمن صنفی در نامه‌ای سرگشاده به وزیر ارتباطات و مدیران شرکت ارتباطات زیرساخت ایران که ۱۱ تیرماه منتشر شد، خواستار پایان فوری اختلال‌های عمدی در اینترنت شد.

انجمن صنفی کسب‌وکارهای اینترنتی زیان هر یک ساعت قطع اینترنت را در برآورد خوش‌بینانه «بیش از ۱.۵ میلیون دلار به ازای هر یک ساعت» اعلام کرده و افزوده است «بیش از ۴۰۰ هزار کسب‌وکار کوچک و متوسط که معیشت میلیون‌ها ایرانی به آن‌ها وابسته است، در معرض نابودی کامل قرار گرفته‌اند».

اینترنت در ایران، به‌رغم محدودیت‌ها و فیلترینگ قبلی، از روز ۲۳ خرداد، روز اول جنگ ۱۲ روزۀ اسرائیل و ایران، به‌شدت محدود شد و در روز پنجم جنگ، ۲۷ خرداد، به‌کلی قطع شد.

دسترسی شهروندان به اینترنت تا پایان جنگ ادامه یافت و نهایتاً چهارم تیرماه دولت اعلام کرد محدودیت‌های اینترنتی به‌زودی برطرف خواهد شد؛ با این حال کیفیت اتصال به اینترنت و سرعت آن هنوز به وضعیت پیش از ۲۳ خرداد بازنگشته است.

«انجمن صنفی کسب‌وکارهای اینترنتی» در نامۀ سرگشاده‌اش، با اشاره به اختلال‌های جاری در اینترنت شامل «دستکاری دی‌ان‌اس، کاهش سرعت، فیلترینگ پروتکل‌ها و قطع ارتباط با اینترنت جهانی» هشدار داده است که «شاهد موج گسترده‌ای از تعدیل نیروها، توقف سرمایه‌گذاری در اکوسیستم استارتاپی و همینطور اعلام توقف فعالیت شرکت‌ها یا به عبارت دیگر ورشکستگی آن‌ها هستیم».

مقامات دولتی و رسانه‌های حکومتی دلیل قطع و اختلال عمدی در اینترنت را مواردی ازجمله «استفادۀ ریزپرنده‌های اسرائیل از سیم‌کارت‌های متصل به اینترنت ایران و بهره‌گیری اطلاعای اسرائیل از پیام‌رسان‌های خارجی به‌خصوص واتس‌اپ» عنوان کرده‌اند.

استفادۀ ریزپرنده‌ها از سیم‌کارت‌های ایرانی برای اتصال به اینترنت موضوعی بود که کارشناسان نظامی و ارتباطات آن را رد کردند.

ادعای حکومت در مورد واتس‌اپ نیز در حالی است که دختر علی شادمانی، فرمانده پیشین قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا که چند روز پس از انتصاب به این مقام در حملۀ اسرائیل کشته شد، اعلام کرد پدرش «طی روزهای فرماندهی ستاد جنگ» وسایل هوشمند به همراه نداشت و «ردیابی‌های دقیق اسرائیل فراتر از واتس‌اپ یا جاسوسی سنتی و فردی است».

این اظهارات واکنش به سخنان غلامرضا جلالی، رئیس سازمان پدافند غیرعامل، بود که ۱۲ تیرماه در اولین مصاحبه عمومی خود پس از جنگ اسرائیل و ایران پیام‌رسان واتس‌اپ را متهم کرد که عامل «مکان‌یابی» و کشته شدن برخی فرماندهان بوده است؛ اتهامی که پیش از این شرکت متا هم آن را به‌شدت رد کرده است.

انجمن صنفی کسب‌وکارهای اینترنتی در بخش دیگری از نامۀ سرگشاده به مقامات مرتبط دولتی نسبت به فروپاشی اعتماد عمومی، مهاجرت نخبگان و مرگ قریب‌الوقوع اکوسیستم استارتاپی هشدار داده و از آن‌ها خواسته است به تمامی انواع کاهش کیفیت خدمات مانند دستکاری دی‌ان‌اس، فیلترینگ پروتکل‌ها و کاهش عمدی سرعت بی‌درنگ پایان دهند.

سال گذشته اعلام شد ایران در انتهای لیست «رتبهٔ آزادی اینترنت» قرار دارد و «انجمن تجارت الکترونیک تهران» نیز با تیرماه پارسال اعلام کرد ایران در شاخص‌های مرتبط با سرعت و اختلال در پایین‌ترین رتبه در بین ۱۰۰ کشور قرار دارد.

براساس آخرین گزارش‌ها ۸۴ درصد مردم ایران از فیلترشکن استفاده می‌کنند و بیش از ۹۰ درصد کاربران اینترنت عضو شبکه‌های اجتماعی هستند.

رادیوفردا: در بین کارکردهای «شبکه ملی اطلاعات»، دو کارکرد «فیلترینگ» و «مسدودسازی» برای افکار عمومی و جامعه مدنی ایران بیشتر شناخته‌شده‌‌ است. با این‌ حال، حکومت در طراحی و راه‌اندازی شبکه ملی هدف دیگری را نیز دنبال می‌کند: نظارت بر شهروندان و تجسس در زندگی آنان.

اسناد بالادستی جمهوری اسلامی ایران در سیاست‌گذاری فضای مجازی نه تنها به‌طور مداوم بر نیاز به «اشراف بر فضای مجازی» و نظارت بر ارتباطات بین شهروندان تأکید کرده‌اند بلکه تکامل زیرساخت‌های فنی شبکه نیز از ابتدا این هدف را دنبال کرده‌اند و با همین رویکرد همچنان توسعه می‌یابند.

از همان ابتدای ورود اینترنت به ایران در «مقررات و ضوابط شبکه‌های اطلاع‌رسانی رایانه‌ای» مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۳۸۰ این‌گونه آمده‌ بود:

«دایرکنندهٔ نقطه تماس بین‌المللی اینترنتی موظف است بانک فعالیت‌های اینترنتی کاربران خود را قابل دسترسی وزارت پست و تلگراف و تلفن قرار‌ دهد تا براساس ضوابط و مصوبات شورای عالی امنیت ملی با حکم قاضی ذیربط حسب درخواست در اختیار وزارت اطلاعات قرار گیرد.»

بنابراین، هر نوع امکان دسترسی نیروهای امنیتی به داده‌های کاربران برای تمام ارائه‌دهندگان اینترنت در ایران از ابتدا الزامی بود.

در آن زمان شرکت‌های چینی مانند ZTE پیمانکار مخابرات برای تجهیزات شنود و جاسوسی از شهروندان از طریق ارتباطات موبایل بودند، اما با پیشرفت فناوری در زمینه رمزنگاری ارتباطات بر بستر اینترنت، اشراف اطلاعاتی جمهوری اسلامی، به‌خصوص با رواج اینترنت موبایل در اوایل دهه ۱۳۹۰، کمرنگ‌ شد.

در همین زمان بود که زمزمهٔ راه‌اندازی «شبکه ملی اطلاعات» یا همان «اینترنت ملی» نیز آغاز شد.

هرچند «شبکه ملی اطلاعات» با هدف استقلال شبکه داخلی از شبکه جهانی طراحی و توسعه پیدا کرده‌ و اولویت اول آن سانسور اینترنت و فیلترینگ و سرکوب جریان آزاد اطلاعات است، اما «اشراف اطلاعاتی» هم از دیگر اولویت‌های قابل توجه در برنامه‌های کلان توسعه «شبکه ملی اطلاعات» است.

در سند «تبیین الزامات شبکه ملی اطلاعات» مصوب ۱۳۹۵ در شورای عالی فضای مجازی آمده‌است (بند ۴-۲ استقلال شبکه): «شبکه دارای حدود و مرزهای معین و مشخصی است که در حیطه‌ آن، تحقق اصول زیر ضروری است: ۱ـ امکان رصد، اشراف و اعمال انواع سیاست‌های‌ حاکمیتی در تمامی ابعاد و لایه‌های شبکه؛…».

این سند، در بند چهارم از محور چهارم، پیاده‌سازی امکان «رصد» را «برای تضمین کارایی» سایر خدمات شبکه الزامی می‌داند (پانویس ۲۶، صفحه ۱۳). اما محور «امنیت» بخش اصلی این سند است و بندهای زیادی از آن «غیرقابل انتشار» ذکر شده است.

واژه‌هایی مانند «تأمین اشراف اطلاعاتی و رصد» و نظایر این‌ها عناوینی کلی هستند که در سال‌های بعد در اسناد بالادستی تنها ردپای مختصری از آن‌ها دیده می‌شود.

در «طرح کلان و معماری شبکه ملی اطلاعات» دو هدف کلی در زمینه «اشراف اطلاعاتی» ذکر شده و در «سند راهبردی جمهوری اسلامی در فضای مجازی» یکی از اهداف کلان «دستيابی به اشراف کامل و بهنگام بر تحولات فضای مجازی داخلی و بین‌المللی» ذکر شده‌ است.

سامانهٔ اشراف بر فضای مجازی

هک سرورهای ایمیل معاونت فضای مجازی دادستانی کل کشور که پس از جنبش «زن زندگی آزادی» رخ داد، مدارکی را آشکار کرد که برای اولین بار از وجود سامانه‌ای با نام «اشراف» در وزارت ارتباطات پرده برمی‌داشت.

پیش از آن نگاهی بیندازیم به «طرح کلان و معماری شبکه ملی اطلاعات» که اساسی‌ترین چشم‌انداز «اینترنت ملی» و ارتباطات در جمهوری اسلامی است و مدل مفهومی فضای مجازی کشور و اهداف شبکه ملی اطلاعات را تشریح کرده است.

در بخش ۲-۲-۱ «اهداف عملیاتی شبکه ملی اطلاعات»، ۳۰ هدف برای شبکه ملی ذکر شده، اما در شرح هدف بیست‌وهشتم عبارت «غیر قابل انتشار» درج شده است.

در یکی از ایمیل‌های به‌دست آمده از حمله سایبری به دادستانی، فایلی با عنوان «پیش‌نویس آیین‌نامه بهره‌برداری از سامانه اشراف وزارت ارتباطات» ضمیمه شده از سوی کارگروه فیلتریگ برای مرکز ملی فضای مجازی ارسال شده‌ است.

در ماده ۱ این آیین‌نامه در تعریف «سامانه» چنین آمده است: «سامانه اشراف بر فضای مجازی موضوع بند ۲-۲-۱-۲۸ سند طرح کلان و معماری شبکه ملی اطلاعات مصوب شورای عالی فضای مجازی». یعنی همان بندی که جلوی آن در بخش اهداف «طرح کلان و معماری شبکه ملی اطلاعات» نوشته شده است «غیر قابل انتشار».

در این پیش‌نویس ذکر شده که هر نوع «داده ترافیکی از قبیل مبدأ و مقصد و تاریخ» ارتباطات و هر نوع «اطلاعات کاربر» در مواردی که «ظن قوی به کشف جرم…» وجود داشته باشد، با «اخذ دستور مقام قضایی» قابل ارائه به «متقاضی» است.

هرچند بند اصلی سامانه اشراف از «اهداف شبکه ملی اطلاعات» منتشر نشده‌، اما همین آیین‌نامه اجرایی هم جزئیاتی دارد که سطح این «اشراف اطلاعاتی» را آشکار می‌کند. برای مثال در ماده ۱ در توصیف متقاضیان استفاده از سامانه اشراف می‌نویسد:

«مقامات قضایی، ضابطان دادگستری (فرماندهان، افسران و درجه‌داران نیروی انتظامی که کارت ضابط دریافت نموده‌اند) که برای ایفای وظایف و اجرای مأموریت‌های خود درخصوص شناسایی مجرمین، کشف یا مقابله با جرایم سازمان‌یافته، جمع‌آوری ادله الکترونیکی و سایر وظایف قانونی به اطلاعات این سامانه نیاز دارند. کارکنان وزارت اطلاعات در کشف مفاسد کلان اقتصادی و کارکنان سپاه پاسداران در مأموریت‌های موضوع مواد ۲ تا ۵ اساسنامه سپاه پاسداران و بند ۲ ماده ۶ قانون تأسیس وزارت اطلاعات، ضابط قوه‌قضائیه محسوب می‌شوند.»

ماده ۲ اساسنامه سپاه مقابله با کسانی که علیه «نظام جمهوری اسلامی» و یا «علیه انقلاب اسلامی ایران» اقدام می‌کنند را نخستین مأموریت سپاه عنوان کرده است؛ یعنی مواردی که اصطلاحاً جرم امنیتی محسوب می‌شود. این موضوع، اهمیت «سامانه اشراف» در سیستم امنیتی جمهوری اسلامی را نشان می‌دهد.

اما تعجب‌برانگیزترین بخش این آیین‌نامه ماده ۴ آن است. حداقل در سطح پیش‌نویس این ماده طوری نوشته شده گویی که سیستم‌های ارتباطی در کنترل وزارت ارتباطات به «همهٔ» داده‌های مبادله‌شده در کشور اشراف دارند. در ماده ۴ پیش‌نویس چنین آمده:

«درخصوص استعلامات موردی دادهٔ ترافیک یا اطلاعات کاربران، متقاضی درخواست خود را با ذکر دلایل و قرائن مربوطه و اطلاعات پایه نظیر IP مبدأ یا مقصد، تاریخ، زمان، نوع خدمت، نشانی سایت مقصد، از طریق سامانه به مقام قضایی رسیدگی‌کننده به پرونده ارائه و در صورت موافقت مقام قضایی، دستور ارائه داده‌های موردنظر در اجرای ماده ۶۷۰ قانون از طریق سامانه ثبت شده و پاسخ به‌طور خودکار از سامانه دریافت و به متقاضی مربوطه ارائه می‌گردد.»

در ادامه، ماده ۵ این قانون برای جرائمی نظیر «اقدام علیه امنیت ملی» تسهیلاتی برای متقاضی در دریافت اطلاعات قايل شده‌ است. یکی دیگر از ضوابط فنی این سامانه «امکان تعامل با شبکه ملی عدالت و مرکز ملی داده‌های قوه قضائیه» ذکر شده است.

جزئیات فنی دیگری از سامانه «اشراف» یا قابلیت «اشراف بر فضای مجازی» در شبکه ملی اطلاعات در دسترس نیست، اما شواهد دیگری که پیش از این از سامانه‌های سیام، همتا، شاهکار، سپتام و… به‌دست آمده، نشان می‌دهد وزارت ارتباطات، بر بستر شبکه ملی اطلاعات، در حال توسعهٔ زیرساخت‌هایی است که بتواند امکان کامل شنود و کنترل شهروندان و نظارت بر اطلاعات و داده‌های ترافیکی ردوبدل‌شده بین آن‌ها در اینترنت را در اختیار نیروهای امنیتی بگذارد.

همچنین براساس ماده ۷۵ قانون برنامه هفتم توسعه، دولت (وزارت ارشاد) موظف است سامانه‌ای را توسعه دهد که امکان رصد سبک زندگی شهروندان را داشته باشد.

بر اساس این بند، «دستگاه‌های اجرایی و دارندگان پایگاه‌های دادهٔ موضوع این بند موظف‌اند نسبت به ارائه مستمر و جامع داده‌ها به این سامانه به صورت برخط (آنلاین) اقدام کنند.»

این اطلاعات و داده‌ها که شامل وضعیت زندگی، سلامت، عبور و مرور خودروهای شخصی و عمومی، وضعیت قضایی و حتی خریدهای اینترنتی و فعالیت‌های اداری شهروندان هم می‌شود، باید از داده‌های مرکز آمار ایران و اطلاعات کاربران در سکوهای داخلی به این سامانه ارائه شود.

صدای آمریکا: هانا نویمن، رئیس بخش امور ایران در پارلمان اروپا، روز جمعه هفتم دی در شبکه اجتماعی «ایکس» با اشاره به استفاده حکومت ایران از هوش مصنوعی برای سرکوب مخالفان نوشت که این فناوری‌ها به ابزاری قدرتمند برای کنترل و محدود کردن آزادی‌های فردی توسط جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است.

خانم نویمن پس از پرداختن به این موضوع که حکومت ایران چگونه از هوش مصنوعی در زمینه‌های مختلفی همچون تشخیص چهره، نظارت آنلاین و پیش‌بینی اعتراضات استفاده می‌کند، افزود: یکی از موارد مهم، استفاده از دوربین‌های مجهز به فناوری تشخیص چهره برای شناسایی زنان مخالف حجاب اجباری است.

به گفته او، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از این فناوری‌ها برای ارسال هشدارها و هدف قرار دادن زنان مخالف حجاب اجباری در فضاهای عمومی بهره می‌برد.

رئیس بخش امور ایران در پارلمان اروپا همچنین به استفاده جمهوری اسلامی از شبکه ملی اطلاعات اشاره کرد که بر اساس آن، شهروندان ایران از اینترنت جهانی جدا می‌شوند و محتوای انتقادی از رژیم از طریق الگوریتم‌های هوش مصنوعی شناسایی و سانسور می‌شود.

هانا نویمن همچنین به همکاری جمهوری اسلامی ایران با شرکت تیاندی چین اشاره کرد که ابزارهای نظارتی پیشرفته‌ای همچون سیستم‌های تشخیص چهره و فناوری‌های شناسایی «هویت افراد» را در اختیار رژیم ایران قرار می‌دهد.

وی تاکید کرد که این فناوری‌ها امکان پرونده سازی، بازداشت و همچنین سرکوب مخالفان رژیم در فضای مجازی را فراهم می‌کنند.

رئیس بخش امور ایران در پارلمان اروپا از اتحادیه اروپا خواست تا با اعمال کنترل‌های سختگیرانه‌تر بر صادرات فناوری‌های اتحادیه اروپا به ایران، به‌ویژه در زمینه‌های نظارتی و هوش مصنوعی، از سوءاستفاده جمهوری اسلامی ایران برای سرکوب مخالفان جلوگیری کند.

خانم نویمن در پایان تأکید کرد که فناوری باید از آزادی‌ها دفاع کند و نه این که به آنها حمله کند.

او پیشتر بارها از سیاست های جمهوری اسلامی ایران انتقاد کرده است.

هانا نویمن روز سوم آبان در سخنرانی خود در پارلمان اروپا گفت که هر کشور به صادرات یک چیز مشغول است و «رژیم ایران ترور و سرکوب صادر می‌کند.»

صدای آمریکا: اعلام تصویب رفع فیلتر واتس‌اپ و گوگل‌پلی در شورای عالی فضای مجازی جمهوری اسلامی واکنش‌های گسترده‌ای در شبکه‌های اجتماعی برانگیخته و برخی کاربران با استفاده از هشتگ‌هایی از جمله «اینترنت طبقاتی» و «اینترنت اقشار»، تأکید کرده‌اند که به جای رفع فیلتر، ایران باید «رفع آخوند» بشود.

شورای عالی فضای مجازی جمهوری اسلامی در جلسه روز سه‌شنبه چهارم دی خود تصویب کرد که فیلترینگ از «برخی سکوهای پرکاربرد خارجی شامل واتس‌اپ و گوگل‌پلی» برداشته شود، اما بر اساس گزارش خبرگزاری حکومتی ایرنا، در این مصوبه به جای عبارت رفع فیلتر، از «رفع محدودیت‌های دسترسی» استفاده شده است.

در مصوبه حکومتی مربوط به محدودسازی دسترسی شهروندان به اینترنت، عبارت‌هایی از جمله «ساماندهی اینترنت اقشار» و طرحی با ادعای «امنیت خانواده در فضای مجازی» آمده است.

کاربران ایرانی بسیاری در رسانه‌های اجتماعی به مصوبه جدید جمهوری اسلامی برای کنترل دسترسی شهروندان به اینترنت واکنش نشان داده‌اند.

حساب کاربری فیلتربان که در رسانه‌های اجتماعی به حقوق دیجیتال و اخبار مربوط به این حوزه می‌پردازد، در ایکس تأکید کرد: «آنچه در مصوبه امروز شورای عالی فضای مجازی با نام “اینترنت اقشار” آمده است، چیزی جز اینترنت طبقاتی با نام‌های دیگری چون “وی پی ان قانونی” یا “فیلترینگ غیرهمسان” نیست.»

فیلتربان با تأکید بر این که «در این روش، دسترسی به اینترنت بر اساس شغل، نیاز یا موقعیت اجتماعی افراد طبقه‌بندی و کنترل می‌شود»، افزود: «اینترنت طبقاتی به حکومت اجازه می‌دهد دسترسی به محتوا را به صورت گزینشی و بر اساس هویت افراد تنظیم کند. برای مثال، خبرنگاران فقط با «وی.پی.ان قانونی» به سایت‌های فیلتر شده دسترسی خواهند داشت و استفاده از فیلترشکن غیرقانونی خواهد شد.»

بر اساس تحلیل فیلتربان، «تبدیل فیلترینگ به “اینترنت حکمرانی‌شده” یعنی کاربر بدون این‌که بداند اینترنت ملی و یک پلتفرم داخلی است، از آن استفاده کند» و «در اینترنت ملی، محتوای سانسور شده از طریق پوسته‌های شبیه‌سازی شده در اختیار کاربر ایرانی قرار می‌گیرد» که آنچه از نظر جمهوری اسلامی «محتوای نامناسب» تلقی بشود، «روی آن فیلتر شده است.»

آنچه در مصوبه امروز شورای عالی فضای مجازی با نام «اینترنت اقشار» آمده است، چیزی جز اینترنت طبقاتی با نام‌های دیگری چون «وی پی ان قانونی» یا «فیلترینگ غیر همسان» نیست. در این روش، دسترسی به اینترنت بر اساس شغل، نیاز یا موقعیت اجتماعی افراد طبقه‌بندی و کنترل می‌شود.

اینترنت… pic.twitter.com/aGtIB05j7q

— Filterbaan | فیلتربان (@filterbaan) December 24, 2024

برخی کاربران نیز رفع فیلترینگ را تقلیل خواسته‌های ایرانیان دانسته‌اند. از جمله عبدالله موسولچی، فعال سیاسی مخالف حکومت در ایران، با استفاده از هشتگ «سقوط جمهوری اسلامی»، در ایکس نوشت: «رفع فیلتر؟ ایران باید “رفع آخوند” بشود!»

رفع فیلتر ؟

ایران باید " رفع آخوند " بشه !#سقوط_جمهوری_اسلامی pic.twitter.com/at8NiUFa2B

— عبدالله موسولچی (@Mosolchi) December 24, 2024

سعید ارکان‌زاده، روزنامه‌نگار در ایران، نیز با اعتراض به مصوبه جدید که در آن عباراتی از جمله «اینترنت اقشار»، «درگاه حکمرانی‌پذیر»، و «ارایه تلگرام از طریق سکوهای داخلی» آمده است، گفت: «خجالت هم نمی‌کشند. گویی فتحعلی‌شاه قاجار بر تخت نشسته و گوشت شکار را تقسیم می‌کند بین رعایا؛ یک تکه استخوان پرت می‌کند جلوی هر رعیت.»

به تأکید آقای ارکان‌زاده، «اینترنت حق ما» و «دارایی همه شهروندان ایران» است.

خجالت هم نمی‌کشند:
بازگشایی فقط دو پلتفرم
«اینترنت اقشار»
«درگاه حکمرانی‌پذیر»
«ارایه تلگرام از طریق سکوهای داخلی»

گویی فتحعلیشاه قاجار بر تخت نشسته و گوشت شکار را تقسیم می‌کند بین رعایا؛ یک تکه استخوان پرت می‌کند جلوی هر رعیت.

اینترنت حق ماست. دارایی همه شهروندان ایران است. https://t.co/KbreSfdrlx

— Saeed Arkanzadeh Yzd (@saeed_arkan) December 24, 2024

برخی کاربران در شبکه‌های اجتماعی عبارت «اینترنت اقشار» را «از ارتجاعی‌ترین، کثیف‌ترین و غیرانسانی‌ترین اصطلاحاتی» در دنیای ارتباطات دانسته‌اند.

یک کاربر در اعتراض به «اینترنت طبقاتی» گفت «سوال متداول وقتی اینترنت اقشار بیاید» این است که «فردا کدام طبقه از خواب بیدار می‌شویم؟»

فردا کدوم طبقه از خواب بیدار می‌شیم؟

سوال متداول وقتی #اینترنت_اقشار بیاد. pic.twitter.com/hHvp4dmALI

— Hamed (@Hamed) December 24, 2024

یکی دیگر از شهروندان نیز تأکید کرد که عبارت «ساماندهی اینترنت اقشار» به معنی «محدود کردن اینترنت رعیت» است.

بنویسیم «ساماندهی اینترنت اقشار»
بخوانیم «محدود کردن اینترنت رعیت»#اینترنت_طبقاتی#فیلترنت

— Vahid Farid (@vahidfarid) December 24, 2024

یک شهروند دیگر نیز با اشاره به عبارت «واقعا فرق می‌کند چه کسی رئیس‌جمهور باشد» که طیف اصلاح‌طلب جمهوری اسلامی برای جلب آرا در انتخابات حکومتی به نفع پزشکیان به کار می‌بردند، گفت: «در تاریخ بنویسید که عده‌ای ساده‌دل با وعده رفع کامل فیلترینگ به او (مسعود پزشکیان) رأی دادند، اما اینترنت در زمان او طبقاتی شد و با کلیدواژه‌های تبعیض‌آمیز مانند “اینترنت حکمرانی‌پذیر” و “اقشار خاص” به سیاه‌ترین و امنیتی‌ترین شکل خود تبدیل شد.»

یک کاربر ایکس نیز با اشاره به عبارت «ساماندهی اینترنت اقشار» که در مصوبه شورای عالی فضای مجازی آمده، گفت که «در ادبیات جمهوری اسلامی متأخر چند عبارت خطرناک وجود دارد»؛ نخست «زیرساخت» است و دومی «ساماندهی»؛ به گفته او، منظور مقامات جمهوری اسلامی از «زیرساخت رفع فیلترینگ این بود که انحصار وی.پی.ان مال خودشان باشد» و با «نرم‌افزارهای نظارتی ناامن داخلی» کاربران را کنترل کنند.

در ادبیات جمهوری اسلامی متاخر چند عبارت خطرناک وجود داره که هر وقت دیدید باید در برید. اولیش #زیرساخت بود که عرض کردم. دومیش، که معمولا با ظلم و تعمیق نابرابری بیشتری همراه، کلمه #ساماندهی است. که معلومه اینجا هم باید سری نشون می‌داد. "ساماندهی اینترنت اقشار"؟! https://t.co/wtoxmJ9nfu

— Shima Vezvaei (@ShimaVezvaei) December 24, 2024

انجمن تجارت الکترونیک پیش از این «اینترنت طبقاتی» را شیوه‌ای «غیراخلاقی و غیرتخصصی» دانسته است.

همچنین پیشتر سخنگوی صندوق فناوری باز به بخش فارسی صدای آمریکا گفت که هر سه پیام‌رسان حکومتی روبیکا، بله، و ایتا در ایران خطرهای امنیتی دارند.

صدای آمریکا: رسانه‌های اسرائیلی روز یکشنبه ۴ آذر گزارش دادند که عوامل حکومت ایران با ارسال دعوتنامه‌هایی تقلبی به دو وزیر این کشور از آنها دعوت کردند در مراسم حنوکا (جشن اخلاص یهودیان) در شهر نیویورک شرکت کنند.

به گزارش روزنامه «اسرائیل هیوم» عوامل جمهوری اسلامی تظاهر کردند از طرف جنبش «چاباد» وزیران مقاومت ملی و میراث فرهنگی اسرائیل را به این مراسم دعوت می‌کنند که بررسی‌های امنیتی ایمیل‌های ارسالی ماهیت تقلبی آنها را آشکار کرد.

آنها در این ایمیل‌ها خود را «خاخام یتژاک شافر» جا زدند و جزئیاتی درباره این مراسم از جمله چهره‌های برجسته یهودی آمریکایی شرکت‌کننده در آن را توضیح دادند.

عوامل حکومت ایران حتی پیشنهاد دادند که ترتیبات سفر و اسکان این دو وزیر اسرائیلی را بر عهده بگیرند.

سرویس‌های امنیتی اسرائیل با بررسی این ایمیل‌ها به این نتیجه رسیدند که احتمالا از طرف عوامل وابسته به حکومت ایران فرستاده شده‌اند و هدف از آن جمع‌آوری اطلاعات و یا برقراری ارتباط با مقامات ارشد اسرائیلی است.

جنبش «چاباد» در این ارتباط اعلام کرد که در جریان این اقدام مشکوک است و آن را در هماهنگی با سازمان‌های امنیتی اسرائیل دنبال می‌کند.

جمهوری اسلامی ایران در ماه‌های اخیر از طریق یک سلسله عملیات‌های فریب و «دیس‌اینفورمیشن» تلاش کرده با اهداف و مقامات اسرائیلی ارتباط برقرار کند.

رادیوفردا: جمهوری اسلامی ایران اطلاعات شخصی یک دانشمند هسته‌ای و مدیر کل پیشین وزارت دفاع اسرائیل را در اینترنت منتشر کرده است.

روزنامه هاآرتص روز دوشنبه ۲۱ آبان نوشت هکرهای مرتبط با تشکیلات اطلاعاتی جمهوری اسلامی ایران هویت شمار دیگری از دانشمندان هسته‌ای، تصاویر خصوصی و ای‌میل‌های چند مقام بلندپایه دیگر این کشور را در اینترنت منتشر کرده‌اند.

عکس‌هایی از سفیر کنونی اسرائیل در آمریکا، کاردار نظامی پیشین این کشور در سفارت در واشینگتن و اعضای خانواده شماری از مقامات ارشد اسرائیلی به دست هکرهایی که بازوان نهادهای اطلاعاتی ایران محسوب می‌شوند، افتاده است.

بر اساس این گزارش، دانشمند هسته‌ای که در کانون این ماجرا گرفته، در «مرکز تحقیقات هسته‌ای شُورِک» کار می‌کند. به دلیل نزدیکی این پژوهشگاه با شهر جنوبی دیمونا این مکان را معمولاً تأسیسات دیمونا می‌شناسند.

هکرهایی که اسرائیل از مدت‌ها پیش آن‌ها را بازوان نهادهای اطلاعاتی حکومت ایران تشخیص داده بود، هشت ماه پیش گفته بودند اطلاعاتی را از مرکز هسته‌ای دیمونا در اختیار گرفتند، که به نوشته هاآرتص، ظاهراً نتیجه هک سرورهای ای‌میل‌های دولتی بود که به «کمیته انرژی اتمی» اسرائیل نیز خدمات می‌داد.

هکرها مدعی دستیابی به‌شماری از تصاویر گرفته شده در «مرکز اتمی شورک» بودند. اما بررسی‌های اسرائیلی نشان داد که تصاویر از روی تلفن همراه یا حساب ای‌میل دانشمند هسته‌ای گرفته شده که با کار تخصصی این فرد در زمینه ایمنی تشعشعات ارتباط دارد. تصویری از گذرنامه این دانشمند نیز منتشر شده است.

به نوشته هاآرتص، هکرها تاریخ‌های مندرج در اسناد را سیاه کرده‌اند اما متوجه تاریخ عبری نشده و انتشار آن نشان می‌دهد که تصاویر مربوط به سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ میلادی است.

با این اوصاف، معلوم نیست که هکرها تنها به تصاویر دسترسی یافته‌اند یا محتواهای کار تخصصی دانشمند یادشده را نیز در اختیار گرفته‌اند.

شباک، سازمان امنیت داخلی اسرائیل، در این خصوص سکوت کرد و سامانه ملی سایبری اسرائیل روزنامه هاآرتص را برای اظهار نظر به دفتر نخست‌وزیری ارجاع داد.

دفتر نخست‌وزیری در بیانیه‌ای به نمایندگی از «کمیسیون انرژی اتمی» گفته است که «پس از بررسی کامل»، عکس‌ها و نقشه‌ها متعلق به مرکز اتمی نیست ولی این مرکز با تأیید تصاویر صفحه رایانه گفته است این‌ها مواد فنی مرتبط با پروژه برپایی شتاب‌دهنده ذرات در مرکز شورک هستند.

در دو ماه اخیر کیفرخواست‌هایی بر اساس بازجویی‌های صورت گرفته از سوی سازمان امنیت داخلی و پلیس اسرائیل علیه بیش از ۲۰ شهروند یهودی و فلسطینی به دادگاه‌های این کشور ارائه شد که تقریباً همه آن‌ها مأمور به تعقیب و کشتن یک دانشمند هسته‌ای شده بودند.

از جمله، تصاویری که اعضای باند مهاجران اهل جمهوری آذربایجانِ ساکن حیفا از تعقیب یک دانشمند هسته‌ای گرفته بودند، از سوی مأموران اطلاعاتی ایران برای یک باند فلسطینیان شرق بیت‌المقدس/اورشلیم ارسال شده و رئیس این باند برای کشتن فرد یادشده اسلحه تهیه کرده بود.

به گفته نهادهای امنیتی اسرائیلی، تقریباً تمامی افراد دستگیرشده در دوره اخیر از سوی یک مهره اطلاعاتی جمهوری اسلامی ایران که در جمهوری آذربایجان فعال است و احتمالاً خود ساکن ایران هم هست، به خدمت گرفته شده و برای مأموریت‌های مختلف به آن‌ها پول‌هایی به صورت رمزارز پرداخت شد اما همه کیفرخواست‌ها نشان می‌دهد جمهوری اسلامی ایران در تقلای شدید برای کشتن یک دانشمند هسته‌ای اسرائیل است.

به نوشته هاآرتص، قتل یک دانشمند اتمی اسرائیلی، حتی دانشمندی که در زمینه هسته‌ای غیرنظامی کار می‌کند، می‌تواند برای جمهوری اسلامی ایران یک موفقیت باشد.

اسرائیل متهم به کشتن محسن فخری‌زاده، «پدر برنامه هسته‌ای ایران» است که در روز هفتم آذر سال ۱۳۹۹ در اطراف تهران کشته شد. به گفته مقامات امنیتی اسرائیلی، به نظر می‌رسد جمهوری اسلامی ایران از تلاش برای تلافی ترور فخری‌زاده بازنایستاده است.

هویت و مطالب خصوصی چند مقام کنونی و پیشین اسرائیل و بستگان آن‌ها از سوی هکرهای ایرانی در یک کانال تلگرامی که برای این کار ایجاد شده، منتشر شده است.

چند تن از مظنونین به جاسوسی همچنین به تلاش برای کشتن مقاماتی در اسرائیل از جمله ژنرال موشه یعلون، وزیر اسبق دفاع از طریق تعقیب او هنگام انجام ورزش روزانه او در شهر تل‌آویو متهم شدند. اطلاعات مربوط به او نیز پیشتر در کانال تلگرامی مرتبط با هکرهای اطلاعاتی ایران منتشر شده بود. تعقیب و کشتن یک بانوی محقق مرکز مطالعات امنیتی نیز در فهرست مأموریت‌های محوله ایران به مظنونان به جاسوسی بوده است.

یک کارشناس ارشد در سامانه ملی سایبری به هاآرتص گفت هدف گروه هکرهای ایرانی در دوره اخیر با استفاده از روش‌های جنگ روانی، ایجاد هراس و بازدارندگی و اثرگذاری بر اقتصاد اسرائیل بوده است.

در ۱۴ ماه اخیر پس از حملات گروه افراطی حماس و حزب‌الله به اسرائیل که به جنگ ارتش اسرائیل در غزه و لبنان منجر شد، اسرائیل موج بی‌سابقه‌ای از حملات سایبری در سطوح مختلف را تجربه کرده است.

دو هفته پیش هاآرتص، از نفوذ هکرهای وابسته به تشکیلات اطلاعاتی ایران به ای‌میل ژنرال ذخیره یائیر گولان، رهبر جناح چپ اسرائیل و انتشار محتواهایی از آن در یک کانال تلگرامی خبر داد.

دفتر نخست‌وزیری در بیانیه‌ای به نمایندگی از «کمیسیون انرژی اتمی» گفته است که «پس از بررسی کامل»، عکس‌ها و نقشه‌ها متعلق به مرکز اتمی نیست ولی این مرکز با تأیید تصاویر صفحه رایانه گفته است این‌ها مواد فنی مرتبط با پروژه برپایی شتاب‌دهنده ذرات در مرکز شورک هستند.

در دو ماه اخیر کیفرخواست‌هایی بر اساس بازجویی‌های صورت گرفته از سوی سازمان امنیت داخلی و پلیس اسرائیل علیه بیش از ۲۰ شهروند یهودی و فلسطینی به دادگاه‌های این کشور ارائه شد که تقریباً همه آن‌ها مأمور به تعقیب و کشتن یک دانشمند هسته‌ای شده بودند.

از جمله، تصاویری که اعضای باند مهاجران اهل جمهوری آذربایجانِ ساکن حیفا از تعقیب یک دانشمند هسته‌ای گرفته بودند، از سوی مأموران اطلاعاتی ایران برای یک باند فلسطینیان شرق بیت‌المقدس/اورشلیم ارسال شده و رئیس این باند برای کشتن فرد یادشده اسلحه تهیه کرده بود.

به گفته نهادهای امنیتی اسرائیلی، تقریباً تمامی افراد دستگیرشده در دوره اخیر از سوی یک مهره اطلاعاتی جمهوری اسلامی ایران که در جمهوری آذربایجان فعال است و احتمالاً خود ساکن ایران هم هست، به خدمت گرفته شده و برای مأموریت‌های مختلف به آن‌ها پول‌هایی به صورت رمزارز پرداخت شد اما همه کیفرخواست‌ها نشان می‌دهد جمهوری اسلامی ایران در تقلای شدید برای کشتن یک دانشمند هسته‌ای اسرائیل است.

به نوشته هاآرتص، قتل یک دانشمند اتمی اسرائیلی، حتی دانشمندی که در زمینه هسته‌ای غیرنظامی کار می‌کند، می‌تواند برای جمهوری اسلامی ایران یک موفقیت باشد.

اسرائیل متهم به کشتن محسن فخری‌زاده، «پدر برنامه هسته‌ای ایران» است که در روز هفتم آذر سال ۱۳۹۹ در اطراف تهران کشته شد. به گفته مقامات امنیتی اسرائیلی، به نظر می‌رسد جمهوری اسلامی ایران از تلاش برای تلافی ترور فخری‌زاده بازنایستاده است.

هویت و مطالب خصوصی چند مقام کنونی و پیشین اسرائیل و بستگان آن‌ها از سوی هکرهای ایرانی در یک کانال تلگرامی که برای این کار ایجاد شده، منتشر شده است.

چند تن از مظنونین به جاسوسی همچنین به تلاش برای کشتن مقاماتی در اسرائیل از جمله ژنرال موشه یعلون، وزیر اسبق دفاع از طریق تعقیب او هنگام انجام ورزش روزانه او در شهر تل‌آویو متهم شدند. اطلاعات مربوط به او نیز پیشتر در کانال تلگرامی مرتبط با هکرهای اطلاعاتی ایران منتشر شده بود. تعقیب و کشتن یک بانوی محقق مرکز مطالعات امنیتی نیز در فهرست مأموریت‌های محوله ایران به مظنونان به جاسوسی بوده است.

یک کارشناس ارشد در سامانه ملی سایبری به هاآرتص گفت هدف گروه هکرهای ایرانی در دوره اخیر با استفاده از روش‌های جنگ روانی، ایجاد هراس و بازدارندگی و اثرگذاری بر اقتصاد اسرائیل بوده است.

در ۱۴ ماه اخیر پس از حملات گروه افراطی حماس و حزب‌الله به اسرائیل که به جنگ ارتش اسرائیل در غزه و لبنان منجر شد، اسرائیل موج بی‌سابقه‌ای از حملات سایبری در سطوح مختلف را تجربه کرده است.

دو هفته پیش هاآرتص، از نفوذ هکرهای وابسته به تشکیلات اطلاعاتی ایران به ای‌میل ژنرال ذخیره یائیر گولان، رهبر جناح چپ اسرائیل و انتشار محتواهایی از آن در یک کانال تلگرامی خبر داد.

صدای آمریکا: انتشار هزاران تصویر از کودکی کاربران ایرانی به همراه شرح عکس طنزآمیز در پلتفرم ایکس در واکنش به اظهار نظر یک کاربر در زمینه عادی‌انگاری سفر به اروپا، با نزدیک به ۴۰ میلیون بازدید، رکورد توجه به یک نوشته فارسی به ظاهر معمولی را در این رسانه اجتماعی شکست.

در روزهای گذشته یک کاربر تقریبا کم مخاطب با نام کاربری مستعار در رسانه اجتماعی ایکس در متنی کوتاه در نکوهش ایرانیانی که تصویری از مسافرت خود به خارج از کشور را در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کنند، گفت که «یک مسافرت چیز خاصی نیست» و مدعی شد که «همه در بچگی‌شان حداقل یک بار به اروپا رفته‌اند.»

در واکنش به این اظهارنظر حدود ۱۵ هزار کاربر این متن را «کوت» کردند و عکس‌هایی از کودکی خود در ایران با شرح خیالی و طنزآلود یک سفر خارجی، منتشر کردند.

برخی از تصاویر منتشر شده کاربران در واکنش به این اظهارنظر، که اغلب عکس‌های کودکی آنها در دهه ۶۰ و ۷۰ خورشیدی است، کمبود امکانات تفریحی و پررنگ بودن مشکلات جاری جامعه – از جمله محدودیت آزادی‌های فردی و اجتماعی مانند حجاب اجباری و فقر – را بازتاب می‌دهد.

ایرانی بس کن واقعا یه مسافرت چیز خاصی نیست همه تو بچگیشون حداقل یه اروپا رو رفتن

— جاردینو (@jardiino) August 28, 2024

برخی کاربران نیز به اظهارات پیشین متناقض همین کاربر اشاره کرده‌اند که گفته بود: «حتی زورمان به خورد و خوراک نمی‌رسد، خانه و ماشین و تفریح و مسافرت که کلا خیلی وقت است فکرش را نمی‌کنیم.»

ایرانی بس کن واقعا یه مسافرت چیز خاصی نیست همه تو بچگیشون حداقل یه اروپا رو رفتن

— جاردینو (@jardiino) August 28, 2024

تصاویر منتشر شده در این زمینه، بیشتر مربوط به دوره‌ای از زندگی مردم در ایران است که بر اثر کمبود ارزاق عمومی، اجناس جیره‌بندی شده بود و شهروندان برای تهیه ملزومات اولیه زندگی با سهمیه کوپنی، گاه تا ساعت‌ها در صف‌های طویل منتظر می‌ماندند.

اقدام هزاران مخاطب در واکنش به این نوشته به ظاهر معمولی، موجب بالا رفتن شمار دنبال‌کنندگان این کاربر با نام مستعار شد و متن کوتاه او را به قابل توجه‌ترین نوشته به زبان فارسی در ایکس، با حدود ۴۰ میلیون بازدید تبدیل کرد.

هرچند برخی ناظران می‌گویند «روزمره‌نویسی» یکی از شیوه‌های مورد استفاده نیروهای سایبری جمهوری اسلامی برای جذب مخاطب و سپس هدایت جریان افکار عمومی در مواقع مورد لزوم است، اما برای برخی دیگر از مخاطبان، انتقاد از یک نوشته، بدون توهین و دشنام و صرفا با انتشار تصویرهای کودکی کاربران به همراه شرح طنزآلود را یکی از موارد مورد توجه درباره این رویداد آنلاین عمومی دانسته‌اند.

تبدیل نوشته یک کاربر به پربیننده‌ترین نوشته فارسی در ایکس که ادعا کرده هر ایرانی حداقل در کودکی یک بار به اروپا سفر کرده، در حالی است که مشکلات روزافزون معیشتی در ایران اعتراضات عمومی هرروزه را در پی دارد و با گسترش فقر و تنگدستی شهروندان، شمار کودکان کار در حال افزایش است.

همچنین، بررسی‌ها نشان می‌دهد که بر اثر فقر، جا ماندن کودکان از تحصیل به کلاس اولی‌ها رسیده است و هنوز بسیاری از دانش‌آموزان در آستانه سال تحصیلی ثبت‌نام نکرده‌اند.

رادیوفردا: آژانس‌های اطلاعاتی آمریکا هشدار دادند که جمهوری اسلامی ایران با گروه‌های تبهکار باج‌گیری اینترنتی برای حمله سایبری به سازمان‌ها در آمریکا، اسرائیل، جمهوری آذربایجان و امارات متحده عربی همکاری می‌کند.

اداره تحقیقات فدرال آمریکا، مرکز جرایم سایبری پنتاگون و سازمان امنیت سایبری آمریکا روز چهارشنبه هفتم شهریور اعلام کردند ایران در دوره اخیر غیر از نهادهای دولتی، بخش‌های آموزشی، خدمات درمانی و دفاع این کشورها را نیز هدف قرار داده است.

ارزیابی اف‌بی‌آی حاکی است که «درصد قابل توجهی» از این عملیات هک سایبری ایرانی به منظور دسترسی به شبکه این نهادها از طریق باج‌افزارها صورت گرفته است.

غیر از نصب باج‌افزارها، هکرهای مرتبط با جمهوری اسلامی کارزار گسترده‌ای را برای سرقت «داده‌های فنی حساس» از نهادهای اسرائیلی و آذربایجانی دنبال کردند.

سه آژانس اطلاعاتی آمریکایی گزارش خود را از روی داده‌های ارائه‌شده از سوی مؤسسات متعددی تهیه کردند که تحت تأثیر این فعالیت مخرب قرار گرفته بودند.

یافته‌های این سه نهاد حاکی است هکرهای مرتبط با ایران یا خود از باج‌افزار استفاده می‌‌کنند یا در پی عملیات جاسوسی و سرقت اطلاعات با باج‌افزارهای شاخص همکاری می‌کنند.

نهادهای آمریکایی به این نتیجه رسیده‌اند که هکرهای مرتبط با ایران در برابر کمک به راه‌اندازی باج‌افزارها، خود در بخشی از اطلاعات به‌دست آمده از طریق این نوع تله‌گذاری رایانه‌ای شریک می‌شوند.

در برخی از موارد، هکرها با گروه‌های باج‌افزاری همکاری کرده‌اند که شبکه‌های قربانیان را «قفل» کرده و درصدد اخاذی از به دام افتادگان بودند.

عملیات متعدد هک از از سازمان و شرکت‌های اسرائیلی

گزارش این سه نهاد آمریکایی یادآوری کرده که بازیگران سایبری مرتبط با ایران از چهار سال پیش در پشت عملیات متعدد هک از سازمان‌ها و شرکت‌های اسرائیلی بودند که عمده دلیل آن اخاذی مالی نبود بلکه می‌خواستند اسرائیل را شرمسار کنند و داده‌های به سرقت رفته از این نهادهای اسرائیلی را در فضای مجازی به اشتراک می‌گذاشتند.

این گزارش به نام شرکت فن‌آوری ایرانی «دانش نوین سهند» اشاره کرده که «پوششی برای فعالیت‌های سایبری» جمهوری اسلامی ایران است و به گفته نهادهای آمریکایی از جمله از نقاط ضعف محصولات شرکت امنیت سایبری مانند چک‌پوینت یا تجهیزات وی‌پی‌ان «پالو آلتو» بهره‌برداری کرده است.

هکرهای مورد حمایت ایران با ورود به شبکه قربانی و پیش از گسترش عملیات نفوذی و سرقت داده‌ها از جمله یک حساب کاربری با نام «جان مک‌کین»، سناتور فقید سرشناس آمریکایی، ایجاد کردند.

هکرها برنامه‌های آنتی ویروس و یا نرم‌افزارهای امنیتی در رایانه قربانی را غیرفعال می‌کنند تا بتوانند بدون هیچ علامت هشداری، در شبکه هدفِ به‌دام‌افتاده جولان دهند و اقدامات مورد نظر خود را دنبال کرده، اطلاعات را سرقت کنند و بر فعالیت‌های طعمه خود نظارت کنند.

کارشناسان سایبری دولت آمریکا معتقدند که هکرها معمولا این حقیقت را پنهان می‌کنند که وابسته به جمهوری اسلامی ایران هستند و عامدانه منشأ اقدامات خود را در ابهام باقی می‌گذارند.

سه نهاد اطلاعاتی آمریکا در توصیه‌نامه خود نوشتند رفع نقاط ضعف و آسیب‌پذیر در برنامه‌های مورد استفاده در رایانه قربانیان به تنهایی برای مراقبت کافی نیست، بلکه سازمان‌ها باید اقدامات دیگری را برای در امان نگاه داشتن خود از این تله‌ها انجام دهند و هر گونه حمله باج‌افزاری یا رویداد سایبری را گزارش کنند.

آژانس‌های آمریکایی به چهار نقطه آسیب‌پذیر مشخص در برنامه‌های مورد استفاده در رایانه‌ها که باید اصلاح شود، اشاره کرده‌اند.

گزارش سه نهاد آمریکایی در بحبوحه توجه مجدد سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا به فعالیت سایبری ایران برای اثرگذاری بر روند انتخابات ریاست‌جمهوری پیش رو در آمریکا ارائه شده است.

به نوشته شبکه تلویزیونی سی‌ان‌ان، اقدامات ایران بخشی از یک کارزار چند ساله جمهوری اسلامی است که هم دونالد ترامپ و هم جو بایدن و افراد نزدیک به آن‌ها را هدف قرار داده است.

مایکروسافت نیز روز چهارشنبه گزارش داد عوامل هک مرتبط با سپاه پاسداران بدافزارهایی را در رایانه‌های عرصه‌های ماهواره، نفت، گاز و ارتباطات آمریکا و امارات متحده عربی نصب کرده‌اند.

جمهوری اسلامی ایران که در تلاش برای تقویت توان اطلاعاتی خود است، از هک سایبری و به تازگی از هوش مصنوعی هر چه بیشتر استفاده می‌کند.

رهبر جمهوری اسلامی ایران این هفته در نخستین دیدار خود با دولت مسعود پزشکیان، از دولت چهاردهم خواست اقدامات دولت ابراهیم رئیسی در ارتباط با هوش مصنوعی را ادامه دهد تا به گفته او، ایران از این عرصه «عقب نماند» و این فناوری هم «مانند انرژی اتمی، به زودی زیر نظر یک آژانس جهانی هوش مصنوعی درنیاید».

بر اساس گزارش اف‌بی‌ای، سایت دِرکورد و رادیو فردا/ف.ر/ک.ر